Dames en heren, geachte heer Dalrymple,

Het is mij een eer u hier vanavond te assisteren. Lezing van uw boeken is voor mij een dubbelzinnig genoegen. Ik geniet van uw eruditie en scherpzinnige analyses, vooral over de armoedecultuur in de onderklassen. Tegelijkertijd – en dat zal u niet verbazen – heb ik moeite met de oplossingen die u voorstaat. Zeker daar waar ze treden in de elementaire vrijheden die ook de allerarmsten toekomen.

Over vrijheid spreken wij vanavond. In uw speech complimenteert u Amsterdam als de geboorteplaats van intellectuele vrijheid als politiek ideaal. Terecht verwijst u naar Spinoza die de stad intens liefhad, juist vanwege de grote vrijheid die elke burger toekwam. Interessant overigens is dat Spinoza zelf als belangrijkste verklaring voor de grote burgerlijke vrijheid de vrijhandel gaf. Het stadsbestuur ging bijvoorbeeld omzichtig om met godsdienstverschillen en –twisten en verzoende deze als het nodig was, om te voorkomen dat conflict de handel zou schaden. Ook bemoeide het bestuur zich niet met de besteding van geld of met levensstijlen omdat ook dan de koopman geschaad kon worden.
Met enige fantasie zou je kunnen stellen dat het moderne Amsterdam waar uw jonge landgenoten genieten van de vrije verkoop en handel in cannabis past in Spinoza’s opvatting van vrijheid. Maar ik twijfel of u dit bedoelde toen u Spinoza aanhaalde.

Net zoals in uw land is er de afgelopen jaren grote kritiek geweest op de cultuur van politieke correctheid, vooral in linkse kring, die een open debat in de weg stond. De problemen met de multiculturele samenleving werden verhuld en degenen die er wel indringend aandacht voor vroegen, werden gemakkelijk uitgestoten als racisten.
Ik vind deze kritiek op de politieke correctheid terecht. Het dieptepunt was wellicht het cordon sanitaire rond de extreemrechtse politicus Janmaat, en de aanslag die zijn vrouw voorgoed gehandicapt maakte maar die nooit goed door de politie is onderzocht. Ik ben er trots op dat het een groene parlementariër was, Peter Lankhorst, die het cordon als eerste doorbrak.
De afgelopen jaren is de linkse politieke correctheid vrijwel uit het politieke en publieke debat verdwenen. Dat kan in belangrijke mate op het conto worden geschreven van de vermoorde Pim Fortuyn die roem vergaarde met de uitspraak: ‘ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg’. En daar hartstochtelijk uiting aan gaf.
Inmiddels heeft de rechts-populistische politicus Geert Wilders zitting genomen in het parlement en hij laat niets meer ongezegd. Tijdens een kamerdebat vorige week stelde hij o.a.: ‘Wij importeren vliegtuigladingen vol analfabeten uit het Marokkaanse rifgebergte en het Turkse Anatolië, maar ook ontelbare Polen, Roemenen en Bulgaren die naar Nederland komen (..) om hier gebruik te maken van onze uitkeringen, scholen, ziekenhuizen en woningen. Een ramp voor Nederland.’ Je kan wel zeggen dat het vrije woord in het parlement, in al haar ruwe en grove generalisaties, een hoogtepunt beleefde.

Maar is met het verdwijnen van de linkse politieke correctheid ook de tolerantie jegens andersdenkenden, jegens meningen die je afkeurt, toegenomen? Naar mijn mening niet. Degenen die onverbloemd en hard religiekritiek uitoefenen, of publiekelijk van het islamitisch geloof afvallen, worden in toenemende mate met de dood bedreigd. Tegelijkertijd klagen leden van etnische en religieuze minderheden erover dat zij steeds minder vrij zijn zich te uiten, veel moslims hebben het gevoel dat hun godsdienst onophoudelijk in een kwaad daglicht wordt gesteld en dat vooral islamitische orthodoxie op één lijn wordt gesteld met terrorisme. Velen vrezen of ervaren sociale uitstoting. Laat ik een extreem maar illustratief voorbeeld geven. In Den Haag heeft een Salafistische Imam over een vooraanstaande columnist, Afshin Ellian, gezegd dat hij een ‘kwaadaardig gezwel’ is. Een weerzinwekkende en bedreigende uitspraak.
Parlementariërs eisen nu van de regering dat de man zijn Nederlanderschap wordt ontnomen en hij wordt uitgezet. Daarbij wordt niet in aanmerking genomen dat de imam reageerde op de columnist Ellian die eerder had geschreven dat het salafisme met wortel en tak moet worden uitgeroeid. Ellian speelt niet op de persoon, wat niet wegneemt dat salafisten deze uitspraak ook als weerzinwekkend en bedreigend zullen ervaren. Maar geen politicus zal de columnist zijn vrijheid van spreken willen ontnemen, laat staan zijn Nederlanderschap. Terecht overigens, want ook uitspraken die weerzin oproepen hebben recht van bestaan. Zoals u, meneer Dalrymple, het verwoordt: ‘Without disapproval there can be no tolerance.
Het gaat mij hier om de selectieve verontwaardiging en de verstrekkende gevolgen die worden verbonden aan de weerzinwekkende uitspraken van de één, terwijl de uitspraken van de ander ongemoeid worden gelaten en zelfs op bijval kunnen rekenen.
Mijn eerste kanttekening bij uw stelling dat de vrijheid in Amsterdam en in Nederland is toegenomen, is dan ook dat de politieke correctheid niet is verdwenen, maar dat deze zich heeft verplaatst. Riskeerde je vroeger het etiket racist als je uitspraken deed die de goegemeente niet bevielen, nu riskeer je dat je een fundamentalist of terrorist wordt genoemd of dat je met de dood wordt bedreigd. Dat lijkt mij niet echt een verbetering.

En dan mijn tweede kanttekening. Interessant is dat u niet spreekt over de vrijheid van meningsuiting maar over intellectuele vrijheid en de vrijheid van onderzoek. Dat is een meeromvattend begrip en veronderstelt ook een actieve, nieuwsgierige en onderzoekende houding van degene die de vrijheid benut. Het is het vermogen om openlijk het eigen gelijk, èn de dogma’s die door anderen of van hogerhand worden verkondigd, te durven betwijfelen.
In Nederland heeft de discussie over politieke correctheid er toe geleid dat er geen grenzen meer worden geaccepteerd aan opmerkingen die voorheen als kwetsend of onnauwkeurig werden ervaren. Sterker, hoe harder het gelijk geformuleerd, hoe luider dat gelijk verkondigd, hoe groter het vertoon van burgerlijke moed. Zeker als die uitspraken worden gedaan onder bedreiging met de dood, valt degene die ze doet gemakkelijk een heldenstatus ten deel.
Je ziet dat vooral politieke populisten er profijt van hebben dat ‘alles kunnen schreeuwen wat je denkt’ een deugd is geworden. Naar mijn idee zet de verabsolutering van de vrijheid van meningsuiting twee essentiële waarden van de democratische samenleving onder druk:

1. bij de vrijheid van meningsuiting hoort ook de vrijheid van intellectuele twijfel en de vrijheid om het waarheidsgehalte van uitspraken aan een permanent, kritisch onderzoek te onderwerpen. In een publieke en politieke cultuur waarin het hoogste woord ook al snel het laatste woord is, boeten twijfel en waarheidsonderzoek aan populariteit in;
   
2. Als het eigen gelijk, het eigen vrije woord wordt verabsoluteerd, dan wordt bovendien een dialoog met andersdenkenden moeilijk. Een werkelijk democratisch debat kan alleen plaatsvinden als de deelnemers eraan, zich willen verplaatsen in de - zelfs afkeurenswaardige - argumenten van de ander.
   

Mijn indruk is dat de waarden van ‘openlijk twijfelen aan het eigen gelijk’ en ‘je kunnen verplaatsen in de ander’, in Nederland – of in Amsterdam - niet heel erg in de mode zijn.
Zoals Franklin D. Roosevelt ooit opmerkte in zijn Four Freedoms-lezing (address) kan echte vrijheid alleen bestaan als mensen gevrijwaard worden van angst. Zolang mensen bang zijn om uitgestoten, weggehoond of zelfs uitgezet te worden omdat ze weerzinwekkende meningen hebben in de ogen van anderen, of er simpelweg niet naar hen geluisterd wordt, dan zijn we niet vrij genoeg.

Femke Halsema, fractievoorzitter van GroenLinks in de Tweede Kamer

Volgend artikel in dit blog