De joden van Marokko. Tweeduizend jaar geschiedenis en cultuur

Wie aan joden denkt, denkt doorgaans niet aan Noord-Afrika of de islam.
Nochthans vormen de joden - samen met de autochtone Berbers - de enige bevolkingsgroep die vanaf de oudheid tot vandaag onafgebroken in Noord-Afrika heeft geleefd.
Tot ver in de twintigste eeuw leefden zij met de moslims samen. Momenteel blijven er nauwelijks nog joden over in dit gebied. Hoe waren zij daar beland? Waarom zijn ze vrijwel allemaal weggetrokken tijdens de tweede helfst van de twintigste eeuw ? Op deze vragen biedt dit boek een antwoord, aan de hand van een historisch overzicht en persoonlijke verhalen.

Het boek brengt aan de hand van archieffoto's, museumstukken en stukken uit privé-collecties uit Marokko, Israël, Frankrijk en België de joods-Marokkaanse geschiedenis weer tot leven en toont aan hoe joodse invloeden tot op heden de Marokkaanse cultuur, ambachten en economie en zelfs de gebruiken bepalen. De kleurijke foto's laten sieraden, kledij en decoratieve objecten zien (zilver- en kopersmeedkunst, borduurwerk en tapijtkunst, houtbewerking), maar ook het dagelijkse leven van de joodse Marokkanen. Het boek bevat zo'n 86 foto's/illustraties.

Lang voor de komst van de islam leefden joden al met de Berbers, de oorspronkelijke bevolking van Noord-Afrika, samen. De joodse invloeden zijn tot vandaag in de Berbercultuur zichtbaar. Joodse Berberstammen voerden decennialang strijd tegen de Arabische verovering van Noord-Afrika.

Onder de islam kregen de joden een minderheidsstatuut, als dhimmi ('beschermelingen'). In ruil voor de betaling van een speciale belasting mochten ze als religieuze minderheid hun eigen godsdienst blijven uitoefenen. Ze moesten wel steeds eerbied naar de moslims toe tonen en onder sommige heersers speciale kledij dragen. Al vanaf het begin van de islamitische heerschappij in Noord-Afrika hadden de joden een belangrijk aandeel in de samenleving, vooral als handels- en kooplui waren ze zeer gegeerd omwille van hun contacten tot ver buiten Marokko en hun meertaligheid.

De verovering van Spanje door de moslims luidt een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de Marokkaanse joden in. De joden (meestal uit de Marokkaanse binnenland/ Berbergebieden) namen trouwens met duizenden) aan deze veroveringstocht deel. Deze joden zouden later de geschiedenis ingaan als de "Sefardische joden". Ze ontwikkelden in Spanje een  specifieke joods-Spaanse cultuur, filosofie, muziek, poëzie en waren daarnaast ook meesters op het gebied van de geneeskunde. Vooral tijdens de elfde-twaalfde eeuw (de zogenaamde Gouden eeuw) speelden ze een grote rol in het culturele en sociale leven in Andalusië. Joodse geleerden vertaalden de filosofie van Aristoteles uit het Arabisch. Dit gedachtengoed zou pas vele eeuwen later in het westen doordringen, tijdens de Verlichting. Marokkaanse joden droegen in belangrijke mate bij tot de kunst (Arabo-Andalusische muziek), wetenschap (geneeskunde), economie en filosofie van de Andalusische beschaving. Zo schreef ondermeer de joodse geleerde Maimomides een synthese van het Griekse, joodse en christelijke gedachtengoed, dat nog steeds richtinggevend is in het hedendaagse jodendom. Sommige joden konden bovendien in moslim-Spanje vanaf de tiende eeuw tot belangrijke functies aan het hof van de sultan opklimmen, als belastinginner, vertrouwenspersoon, (wapen)handelaar of bankier.               
 
Het joods-Spaanse erfgoed werd in de vijftiende eeuw over de hele wereld verspreid, door de verdrijving van de joden door de katholieke koningen uit Spanje. Vele honderdduizenden joodse vluchtelingen vestigden zich in Marokko, waar ze hun cultuur en Spaanse leefwijze voortzetten én verder ontwikkelden. 
In Marokko vervulden zij voornamelijk de rol van intermediair, ondermeer tussen de Arabischsprekende bevolking van de steden en de Berbers sprekende bevolking van het platteland. Zij oefenden omwille van hun tweetaligheid vaak het beroep van handelsreiziger of rondreizende verkoper uit. Omwille van hun minderheidsstatuut waren ze echter steeds aan de willekeur van plaatselijke machthebbers overgeleverd. Het dhimmi-statuut van de islamitische heersers  bood geen bescherming tegen vernederingen, plunderingen en zelfs moordpartijen, waarvan joden geregeld het slachtoffer waren. 

Zo erkenden de Almohaden-heersers van 1140-1240 het dhimmistatuut niet en moordden ze duizenden joden uit. Velen waren  gedwongen zich tot de islam te bekeren, hoewel ze hun geloof in het geheim trouw bleven. Marokkaanse namen als Benchekroun en Cohen herinneren aan deze periode. Pas onder de Marinieden (1240-1465) konden de joden hun geloof weer openlijk belijden. Omdat er echter herhaaldelijk plunderingen op joodse handelszaken en moordpartijen op joden  plaatsvonden, lieten de Mariniedenvorsten zelfs een speciale buurt naast hun paleis, omringd door muren, voor hen bouwen. Deze afgeschermde wijk, werd mellah genoemd (Arabisch voor 'zout') omdat de buurt vroeger dienst had gedaan als opslagplaats voor zout. In de loop van de daaropvolgende eeuwen navolging kregen de meeste Marokkaanse steden hun eigen mellahs of joodse wijken, die echter niet te vergelijken waren met de getto's in Europa. De joodse gemeenschap genoot een grote autonomie, en in tijden van politieke en economische voorspoed waren er de verhoudingen tussen islamitische en joodse handelaars  zeer intens, hoewel de joden wel steeds de status van tweederangsburger behielden.  

Vanaf de vijftiende eeuw begonnen ook de Marokkaanse sultans steeds vaker een beroep op de Marokkaanse joden te doen, om contacten aan te knopen met Europa. Omwille van hun talenkennis en hun kwetsbare statuut waren de joden immers geknipt voor de functie van tussenpersoon aan het hof en traden zij vaak op als verlengstuk van de macht van de sultan. De eerste Marokkaanse ambassadeur in 1608 in de Republiek der Verenigde Provinciën, het toenmalige Nederland, was een Marokkaanse jood met de naam Samuel Pallache, die talrijke verwanten in Amsterdam had. Andere joden bekleedden belangrijke functies aan het hof als vizier, eerste-minister van de sultan. Veel joden werden benoemd tot handelaar van de sultan, waarbij ze gevolmachtigd waren zaken te doen met Europa. Vaak ging het hierbij om vooraanstaande joden die reeds in Andalusië belangrijke posities bekleedden.

Europese bescherming  

In de negentiende eeuw kregen de Europese mogendheden meer invloed in Marokko door de scheepvaart en de handel. Veel christenen vestigden zich in Marokko. Handelskanalen liepen in toenemende mate rechtstreeks zonder joodse bemiddeling. Hierdoor voelden de joodse elite zich juridisch en economisch achtergesteld en groeide de onvrede jegens de islamitische heersers. Veel Marokkaans-joodse kooplui traden dan ook rechtstreeks in dienst van de Europese ondernemingen of de consulaten die zich  in alle belangrijkste Marokkaanse havensteden hadden gevestigd.

Deze zogenaamde protégés namen vaak een buitenlandse nationaliteit aan. Dit vormde vaak het begin van de "ontworteling" van de Marokkaanse joden. Dit werd nog geaccentueerd tijdens de periode van het Franse Protectoraat (1912-1956). Dankzij het uitgebreide scholennetwerk van de internationale joodse organisatie Alliance Israélite Universelle - opgericht door twee liberale Frans-joodse weldoeners - kregen joodse kinderen over heel Marokko een opleiding in het Frans, geschoeid op het Franse onderwijssysteem. Dit zal zorgen voor een toenemende vervreemding van hun Marokkaanse wortels, en een assimilatie met de Franse cultuur, waarden en gewoonten.



Het trauma van de Tweede Wereldoorlog (het Franse Vichy-regime) en het naoorlogse klimaat in Marokko (na de oprichting van Israël en de Marokkaanse onafhankelijkheid)

Onder de regering van maarschalk Pétain werden ook in Marokko discriminerende rassenwetten tegen de joden van kracht, niettegenstaande het feit dat de Marokkaanse koning Mohamed V zich hiertegen verzettte. Deze discriminatie trof de joden die zich tot hogere sociale posities (advocaat, ambtenaren, ...) hadden kunnen opwerken, bijzonder hard.

In 1948 kiezen veel Marokkaanse joden na de oprichting van Israël het zekere voor het onzekere en volgden ze de oproep van zionistische organisaties om uit te wijken naar Israël. Dit werd nog versterkt door de bloedige aanvallen op de joodse gemeenschap na de officiële uitroeping van de staat Israël op 14 mei 1948.

Al snel na de Marokkaanse onafhankelijkheid kwam er in het kielzog van de panarabische ideologie van Nasser bovendien een arabisering van de Marokkaanse samenleving op gang en een antizionistische propaganda, die in een antisemitische propaganda ontaardde. De Marokkaanse joden werden hiervan de dupe. Een massale emigratie van de joden tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw (van zo'n 250.000 naar minder dan 5000) is het gevolg. Naast economische factoren speelt ook het samenlevingsprobleem zeker een rol. Want ook in Marokko zijn in de loop van de geschiedenis joden omgebracht in bloedbaden, net als overal ter wereld. De officiële versie van de Marokkaanse overheid luidt echter dat er geen samenlevingsprobleem is tussen de joden en de moslims van het land. Maar men kan zich natuurlijk de vraag stellen waarom de joden dan zo massaal emigreren, als het leven er zo fantastisch is.

Epiloog: De Marokkaanse joden tijdens de eenentwintigste eeuw: 

Het aantal joden is op enkele decennia geslonken tot amper vijfduizend. Een groot deel van hen leeft in Casablanca, waar de joden nog steeds over eigen scholen, ziekenhuizen en rusthuizen beschikken. Maar in het algemeen zijn de laatste joden van Marokko veelal oudere mensen van boven de vijftig of zestig. De jongere generatie studeert grotendeels in Europa, en is niet van plan zich terug in Marokko te gaan vestigen. Het ziet er dus naar uit dat er binnen twintig of dertig jaar bijna geen joden meer zullen wonen in Marokko. Ook nu nog worden de weinige joden die nog in Marokko wonen door de moslimbevolking als één van hen beschouwd. Ze spreken immers dezelfde taal, spelen dezelfde muziek en delen grotendeels dezelfde cultuur. Vele uitgeweken joden keren ook jaarlijks terug naar Marokko, om er joodse feesten te vieren of de bedevaarten van hun heiligen bij te wonen.
Sinds een paar jaar is er een erkenning van het belangrijke aandeel dat de Marokkaanse joden tot de Marokkaanse geschiedenis geleverd hebben. Ze zijn er ook meer dan welkom als toeristen en investeerders, niet in het minst omwille van de buitenlandse deviezen die ze meebrengen. Veel van de inspanningen die de huidige Marokkaanse regering levert zijn te danken aan de eerste raadgever van de koning Mohamed VI, de joodse-Marokkaanse André Azoulay, die zich onvermoeibaar inzet voor de dialoog tussen joden en moslims en voor de erkenning van het joods-Marokkaanse erfgoed.

Volgend artikel in dit blog

10reacties