Aanbevolen  voor al die aanhangers van de SP en Groen Links, die van zichzelf nog vinden dat ze een eigen mening hebben, en zich zelf verantwoordelijk voelen voor hun eigen geweten.

Documentairemaker Joris Ivens onderhield een speciale relatie met de waarheid. Het uur van de wolf poogt die te ontsluieren. Vrijdag 1 augustus Nederland 2 23:15 – 00:15
Door Robert Gooijer [Bron Vara gids]

JORIS IVENS IS EEN raadsel.

Althans, voor wie de waarheid liever niet ziet.

Hoe kon een innemende, intelligente man zich voor het karretje laten spannen van eerst Stalin en vervolgens Mao? Hoe kon Ivens deze regimes, wier extremisme en sociale geëxperimenteer onzegbaar leed en de dood van miljoenen veroorzaakten, in zijn films zolang verheerlijken? Het lijkt een raadsel; Ivens moet in zijn jarenlange intieme omgang met het kwaad van Stalin en Mao toch wel Iets zijn opgevallen dat voor andere Westerse ogen verborgen bleef.

In de documentaire Een oude vriend van het Chinese volk dolen makers René Seegers en Jeroen Willems door het hedendaagse China op zoek naar antwoorden. Een mooie documentaire met een acteur (Willems) in de hoofdrol, die zich middels gesprekken met Ivens' Chinese vrienden en collega's probeert in te leven in de denkwereld van de chroniqueur van het Russische en Chinese communisme, die zijn `documentaires' ook bevolkte met acteurs. Maar de conclusie van de makers dat Ivens' films wellicht gekleurd zijn omdat hij stelselmatig werd voorgelogen door de autoriteiten en afgeschermd door zijn Chinese vrienden, is erg mild.

HET `RAADSEL' WENS is al in 1995 bevredigend opgelost door historicus en biograaf Hans Schoots, die in het evenwich¬tige, niet-sensatiebeluste boek Gevaarlijk leven een heel eenvoudig instrument gebruikt om een ontluisterend beeld van Ivens te scheppen: verifieerbare feiten.

Schoots' conclusie op basis van die feiten is dat Joris Ivens simpelweg een commu¬nistische hardliner was die heel goed zag dat de boeren in de goelag een afschuwelijk leven hadden (Ivens noemde hen, in navolging van Stalin, `onkruid') maar dat de Sovjet-Unie, en later de Volksrepubliek China, gewoon lofwaardige pogingen waren een nieuwe mens te scheppen. Leed en doden waren een onvermijdelijk bedrijfsongeval dat geaccepteerd moest worden en zelfs deels aan de slachtoffers te wijten was. Zo kan Ivens' houding worden samengevat, maakt Schoots aannemelijk.

De historische waarheid achtte Ivens irrelevant. In dienst van zijn extremistische ideaal toonde hij de waarheid dus niet zoals zij was, maar zoals zij had moeten zijn. Reconstructies, noemde Ivens zijn films, maar constructies is accurater. Schoots geeft in zijn publicaties tenenkrommende voorbeelden.

VOOR EEN DOCUMENTAIRE over Russische mijnwerkers laat Ivens de niet bestaande maar toch paradijselijke levensomstandigheden van intens gelukkige Sovjetkompels door acteurs `naspelen'. Zijn Amerikaanse film The Power and the Land werd zelfs volledig in scène gezet, inclusief een bewust in de fik gezette schuur die sociale rellen moest verbeelden. Over zijn film Spaanse Aarde zei Ivens dat het soms `politiek noodzakelijk was' om halve waardheden te verkondigen. In Heldenlied heeft Ivens dwangarbeiders als figuranten gebruikt, maakt Schoots aannemelijk. En bij het zien van De eerste jaren waren Bulgaarse partijbonzen zo teleurgesteld dat Ivens een bevallende boerin toont terwijl er een koe voorbijloopt, dat ze aanpassing eisten. Waarom had hij niet de gloedmoderne geboorteklinieken gefilmd? Omdat hij die niet had gezien op het platteland, antwoordde Ivens.
`Maar u moet de toekomst filmen, dat is de realiteit,' antwoordden de Bulgaren, die het mes in de film zetten, waarna Ivens bij de première in Parijs het publiek vertelt dat hij bij het filmen 'de grootst mogelijke vrijheid' van de autoriteiten heeft gekregen. Schoots' biografie leest als een hele lange en genuanceerde ontmythologisering van Joris Ivens, de documentairemaker die niets ophad met de waarheid maar wel een Gouden Kalf kreeg omdat hij, volgens het juryrapport in 1985, `filmde wat hij zag' en zich altijd tegen elke politieke druk van overheden had verzet. Amen. Het echte raadsel rond Ivens is dat zovelen hem lof toezwaaiden en bleven excuseren in plaats van af te haken toen de naakte waarheid van Stalin en Mao allang duidelijk was.

IN IVENS' FILMS is die waarheid onzichtbaar. Dat is dit najaar voor iedereen te controleren als zijn integrale oeuvre, dat nu slechts in archieven is te zien, op dvd verschijnt. Dan is Ivens' waarheid te zien: urenlange registraties van de eenvoudige, hartverwarmende vreugde van de revolutionairen in het arbeidersparadijs.

Volgend artikel in dit blog