Uit bewondering voor Che Guevara maakten in 1969 twee schrijvers en vijf componisten de opera Reconstructie. De bewondering voor de revolutionair was oprecht maar sloeg om in de verabsolutering van het eigen gelijk. ‘Een scherper beeld van de doodse beklemming van de eenpartijstaat, gepresenteerd als triomf, is wel nooit op de planken gezet.'

Wie het publieke debat over de 'gigantische deconfiture' (Heldring) van het socialisme, 'een begrip dat staat voor een bankroet systeem' (Braches), tot nu toe een beetje gevolgd heeft, zal met reden Hoflands conclusie, dat 'de Nederlandse discussie over de fellow traveIler zo ontijdig en onzinnig is geëindigd', kunnen onderschrijven. Tegen de achtergrond van het feit dat 'de reconstructie die men in de Sovjet-Unie onderneemt steeds meer het karakter krijgt van een ontmaskering', zoals Hofland bericht, wordt het zwijgen van de vroegere fellow traveIlers bijna oorverdovend en een debat zonder een echt weerwoord valt natuurlijk al gauw plat. Zwijgen kan een beschermend pantser zijn, maar ik geloof niet in dat soort veiligheid.

Nu hebben sommigen van mijn vroegere medemeelopers het zichzelf wel erg moeilijk gemaakt om van de narcistische sokkel af te dalen, door publiekelijk te verklaren dat ze 'vanaf hun zeventiende altijd al gelijk hebben gehad', of woorden van gelijke strekking. De zwijgers laden echter nu de verdenking op zich dat het hun indertijd om iets anders ging dan om de morele, artistieke en intellectuele integriteit, die de inspiratie is van de ware revolutionair; dat het hun niet om de waarheid maar om de macht ging. Wie nu niet spreekt had waarschijnlijk nooit iets te zeggen.

Elsbeth Etty deed in deze krant (7 januari)  tenminste nog een poging, al leek die wel erg veel op 'rewriting history to suit yourself.' Zij schreef over 'een avant-garde wier hoofdzonde uit. weerspannigheid en geestdrift bestond', over 'de opstandelingen tegen de heersende zeden van 'Luns-met-spruitjes!' Wat neerkomt op binnenlands enthousiasme gevoed met buitenlands bloed in een opstand tegen een smakelijke en sterk onderschatte groentesoort.

'Een politieke beoordeling kan niet verstikt worden in een modderige brei van begrip', reageerde Bart Tromp daarop terecht in Het Parool  (11 januari), en Kees Kortenhof bleef er in deze krant op hameren dat ‘aan het adres van deze intellectuelen en kunstenaars scherpe verwijten mogen worden gemaakt' (12 januari). Tromp verwijt ons 'kritiekloze  bewondering voor achtereenvolgende massamoordenaars', en Kortenhof zegt dat wij 'door een kritiekloze bewondering blind voor de negatieve aspecten' waren. Nu wordt bewondering in ons onbewonderde land toch al niet erg gelardeerd, maar kritiekloze bewondering - daar wringt hem bijna de schoen.


Wie zwijgt stemt toe
Moraliteit
Onze bewondering nam zelfs de omvang van een opera aan. Terwijl de Vietnam oorlog zijn hoogtepunt tegemoet ging schreven wij met maar liefst twee schrijvers en vijf componisten een moraliteit over Che Guevara, die gezegd en geleefd had: TWEE, DRIE, VEEL VIETNAMS! Reconstructie ging in 1969 in het Holland Festival in première.

Dat was een duidelijke keuze. Want, vonden wij, wie niet koos, koos in feite voor de napalm van Dow Chemical, die ons bij Terneuzen de strot uitkwam. Dat is achteraf niet verwijtbaar. Het was de enige mogelijkheid je ziel te redden uit de 'modderige brei van begrip', die het toenmalige Nederlandse establishment dagelijks over de brandende napalm uitgoot. En het was een historisch juiste keuze - de Amerikanen moesten hoe dan ook weg uit Vietnam, zoals de Russen nu uit Afghanistan. Dat stond en staat vast.
Maar in het kielzog van de 'juiste keuze' schuilt altijd ook één groot gevaar: het gevaar van de zelfverheffing, de verabsolutering van het gelijk, de verstening. Dat gevaar hebben we niet gezien. ‘Er zijn mensen die het eerder zagen, die het altijd gezien hebben. Er zijn er ook die het nooit gezien hebben en het nooit zullen zien', zei Joris Ivens' vrouw in Het Parool (20 januari).

Bron:
NRC- Handelsblad van 17 februari 1989
Twintig jaar na ‘Reconstructie.' De eentoonsstaat.
Fragment uit een artikel van Peter Schat.

Volgend artikel in dit blog