Tromp verwijst in zijn column eerst naar een televisieserie A Very Britisch Coup die in 1989 ook door de Nederlandse televisie werd uitgezonden. De serie vertelt hoe een linkse zeloot in Groot Britannie voor Labour Party de verkiezing wint met ‘het soort programma dat in de afgelopen tien jaar juist tot de verschrikkelijkste nederlagen uit de geschiedenis van de partij heeft geleid.' De nieuwe Labourregering krijgt geen geld van de VS of het IMF maar vindt een andere geldschieter bereid namelijk de Staatsbank van Moskou.

Tromp: Dat is in het tijdperk Gorbatsjov even plausibel als een firma die zand naar de Sahara exporteert. De ongeloofwaardigheid van dit scenario is een van de vele gevolgen van het einde van het communisme als mythe, de mythe van de Andere Samenleving.' Vervolgens gaat Tromp in op de mythe die gestalte kreeg in de Cubaanse revolutie.

Daar zou niet alleen een Andere Samenleving worden opgebouwd, maar in dat proces zou ook een Nieuwe Mens worden geschapen. De dertigste verjaardag van die revolutie, althans van de machtsovername, is deze maand met opmerkelijk weinig geestdrift in en buiten Cuba gevierd. Als het gedaan is met de mythe van het communisme, dan ook met het grote meelopen: de 'fellow traveller' is een historische categorie geworden, waarvan de laatste exemplaren zorgzaam in bejaardentehuizen worden bewaard. Van de vele necrologieën die de laatste tijd aan het overlijden van de fellow traveller en zijn mythe verschijnen, stond de modderigste afgelopen zaterdag in NRC Handelsblad. Onder de kop Bewondering voor Castro paste in tijdgeest liet redactrice Elsbeth Etty haar licht schijnen over het vergaan van het revolutionaire enthousiasme voor Castro's Cuba onder westerse kunstenaars en intellectuelen.

Wij moeten eerste begrijpen dat die geestdrift niet voortkwam uit bewondering voor het 'gewone', Oost-Europese communisme. Haar getuige-deskundige is Harry Mulisch (in 1968: 'Wat Fidel doet is geen communisme; het is communisme-con-cha-cha-cha'). In de tweede plaats 'was het de Nederlandse Castro bewonderaars immers óók en misschien wel vooral te doen om de verstarde verhoudingen in eigen land'. Dertig jaar later valt er volgens de schrijfster niets te vieren, maar wat nu zeker niet van haar mag gebeuren is de voormalige meelopers hun meelopen nadragen. Of, zoals Elsbeth Etty dat stelt in een proza dat ik niet uit mijn pen zou kunnen krijgen: 'Cuba beleeft de 'herfst van de patriarch,' maar daarmee is het gelijk - achteraf van Nederlandse patriarchen (? - BT) nog geen vast gegeven. Het is eerder misplaatst triomfalisme dat het vastlopen van de Cubaanse revolutie nadraagt aan een avant-garde wier hoofdzonde uit weerspannigheid en geestdrift bestond.'

Het kenmerkende van de opeenvolgende generaties meelopers is dat zij altijd een andere heilstaat uitvonden dan de vorige. Cuba kwam aan de beurt toen de Sovjet-Unie en daarna de Oost-Europese volksdemocratieën hadden afgedaan; op zijn beurt werd na 1970 Cuba weer 'gewoon' communistisch; de mythe was inmiddels van toepassing verklaard op de Culturele Revolutie in China. De onderliggende gelijksoortigheid van deze totalitaire regimes werd ontkend, genegeerd, niet gezien of onttrokken door sigarenrook of volksdansen. Dit gebrek aan kritische zin moet volgens de gedachte van Elsbeth Etty niet alleen verklaard worden uit de 'tijdgeest'; het is daarmee blijkbaar ook goedgepraat en verontschuldigd. Dit is een redenering die in de necrologieën van het meelopen wel meer wordt gehoord.

Over Nederlands meest monumentale meeloper (met Stalin en Mao en Ho, maar toen dat uitkwam ook met Tsjang Kai-Sjek), Joris Ivens, lees ik dat bijvoorbeeld ook steeds weer. Aan de ene kant wordt hij bejubeld om zijn 'revolutionaire engagement', (ook al heeft dat voornamelijk geresulteerd in dood saaie propagandafilms die geen mens uit vrije wil uit zal zien) aan de andere kant mag je niks zeggen over de inhoud van dat engagement: de kritiekloze bewondering voor achtereenvolgende massamoordenaars. Dat moet allemaal begrepen worden uit de tijdgeest, makker!
Er zit iets arrogants in dit begrip voor het meelopen. De fellow travellers van toen hebben het recht beoordeeld te worden op hun politieke keuze van eertijds, ook al is die fout geweest. Een politieke beoordeling - die in aanmerking neemt dat er altijd kritische kunstenaars en intellectuelen zijn geweest die niet zwichtten voor de tijdgeest - kan niet verstikt worden in een modderige brei van 'begrip'.

Bron: Het Parool van 11 januari 1989.

Volgend artikel in dit blog