Het kortstondige enthousiasme voor de Cubaanse revolutie bij een groep intellectuelen en kunstenaars in ons land wordt in NRC Handelsblad van 7 januari een vrucht van de tijdgeest in Nederland rond 1960 genoemd. Het begrip tijdgeest degradeert de spelers in een historische periode echter gemakkelijk tot passievelingen. In dat artikel fungeert het tevens als excuus voor gemaakte intellectuele en morele misstappen. De tijdgeest in de jaren dertig maakt de bewondering van kunstenaars als de schrijver Albert Kuyle en de schilder Wichman voor het fascisme ook begrijpelijk. De Castro van toen heette Mussolini. De inspiratie van de Russische revolutie van 1917 maakte dat een. schrijver als Theun de Vries en een cineast als Joris Ivens in kritiekloze bewondering naar Stalin opkeken.

Zowel in het geval van Mussolini als van Stalin en Castro werd de bewondering luidruchtig en pathetisch ten gehore gebracht. Tegelijkertijd zetten de bewonderaars zich af tegen de spruitjeslucht in eigen land. Jaloers werd dan vervolgens geconstateerd dat Nederland er nog niet aan toe was en er ook wel niet aan toe zou komen, tenzij met geweld werd ingegrepen. Wat dit laatste betreft werden de bewonderaars van Fidel Castro op hun wenken bediend door de opvattingen van Herbert Marcuse over de toelaatbaarheid van geweld in een democratische samenleving. 

Bij de dertigste verjaardag van de Cubaanse revolutie mogen aan het adres van deze intellectuelen en kunstenaars scherpe verwijten worden gemaakt: de culturele avant-garde was door een kritiek loze bewondering blind voor de negatieve aspecten in Cuba. Een intellectueel past een dergelijke houding in het geheel niet. Tijdens het befaamde culturele congres in 1968 te Havana had een kritische waarnemer de groeiende controle van de communistische partij op de kunst al kunnen signaleren. De latere Chileense ambassadeur van president Allende in Cuba, Jorge Edwards, constateerde dat als lid van een jury die korte verhalen moest beoordelen. De eerste prijs ging naar de Cubaanse schrijver José Norberto Fuentes hoewel het Cubaanse jurylid enkele uren lang die keuze probeerde te voorkomen. Fuentes, geïnspireerd door de Russische schrijver lsaac Babel, slachtoffer van de Stalinterreur, verwierp in zijn beschrijving van de Cubaanse rebellenbeweging de simpele zwart-wit-tegenstelling tussen de helden en de gusanos (wormen).
Fuentes' verhalen maakten duidelijk dat het oorlogsgeweld beide kanten corrumpeert, ook die welke zich de voorhoede van de revolutie noemt. Al in 1969 kwamen de eerste officiële aanvallen op zijn werk. Enerzijds van de zijde van de Cubaanse schrijversorganisatie, de instantie die de buitenlandse collega-schrijvers van Fuentes steeds uitnodigde, en anderzijds door artikelen in de Cubaanse Legerkoerier. Jorge Edwards werd sinds zijn optreden als jurylid door de Cubaanse autoriteiten gewantrouwd en moest al snel het eiland verlaten.

De vele Nederlanders die Cuba bezochten deden geen moeite dergelijke verschijnselen op te merken. Zij besteedden uren van hun tijd aan het wachten op de mogelijke ontmoeting met de leider. De schaakgrootmeester J.H. Donner beschreef in De Gids nog wel enkele ontmoetingen aan ‘de zelfkant'. Hij achtte zich echter niet geroepen kritiek te hebben op Fidel Castro. ‘Zijn volk mag dit doen. Ik niet.' Ter rechterzijde wordt een dergelijk argument gehoord wanneer het gaat om de beoordeling van de situatie in Zuid-Afrika of Chili.
Maar Cubanen die kritiek uitten werd nu juist de mond gesnoerd. Als de Castro-aanhangers een scherp verwijt verdienen, dan is het wegen het consequent negeren van de verschrikkelijke berichten over de vervolging van tegenstanders. De vervolgden, gemartelden en geëxecuteerden - velen van hen hadden zij aan zij met Castro en Che gevochten - hoefden op enige steun en sympathie van progressieve intellectuelen niet te rekenen.


Politieke gevangenen zouden zelfs moeten worden benijd. Een toen veelvuldig gebruikte publicatie van prof. Kruijer Cuba, Voorbeeld en Uitdaging, beschrijft hoe heilzaam de heropvoeding is die politieke gevangenen op 'volksboerderijen ondergaan. Hij erkent de aanwezigheid van politieke gevangenen, maar ‘men moet dit feit in het licht van de doeleinden en middelen van de Revolutie zien. Als men deze laatste wetenschappelijk juist en ethisch aanvaardbaar acht, zal men ook de onaangename bijverschijnselen als barensweeën van een nieuwe samenleving moeten accepteren.'

Onrecht
Zo likten intellectuelen de hielen van de machthebbers in Cuba. Castro werd door Sartre omschreven als ‘de meest complete mens van onze tijd'. Het onrecht de machteloze Cubanen aangedaan - anarchisten, dissidente kunstenaars, studenten, leden van de katholieke werkende jongerenorganisatie, homoseksuelen en priesters - was van nul en gener waarde. Het volk en zijn leiders waren één. Tegenstellingen zoals die in onze burgerlijke democratie voorkwamen bestonden in Cuba niet meer. Het was zo'n burgerlijk politicus als de leider van de PvdA die zijn scherpe afkeuring uitsprak toen leden van de Socialistische Jeugd de straat opgingen met foto's van Castro en Ho Chi Minh. Hij zag de gevaren van zulke griezelige idealen.

De auteur werkt bij de vakbeweging.

Bron: NRC Handelsblad van 12 januari 1989

Volgend artikel in dit blog