Bron: Vara gids week 25 2008


Hun aanslagen waren niet zo grootschalig als ze tegenwoordig zijn, maar de terroristen die in
de jaren 70 Duitsland en Europa in brand staken, hadden meer impact dan hun huidige
collega's. Ze hadden op hun hoogtepunt maar liefst een kwart van de Duitse bevolking achter
zich, voordat hun ultrageweld hen isoleerde.

In het collectieve geheugen van Europa zijn die gebeurtenissen wat weggezakt, maar in het
Duitse allerminst. De jonge activist Andreas Baader en de journaliste Ulrike Meinhof
organiseerden het onbehagen onder de linkse Duitse jeugd over nazisme en 'imperialistisch
kapitalisme', binnen een paar jaar van rumoerige demonstraties tot een vloedgolf van bommen
en kogelregens. Hun Baader Meinhof Groep en de moederorganisatie Rote Armee Fraktion
(RAF) hadden tientallen actieve leden, uitgebreide contacten met PLO en Fatah en werden in
Arabische kampen getraind in het gebruik van explosieven en kalasjnikovs. Vanaf 1967
veroorzaakten ze 33 doden en veranderden Duitsland in waar ze zo tegen waren: een
politiestaat.

Wie waren het, waarom deden ze het, wat is hun erfenis? In de intense Duitse
speelfilm Der Baader Meinhof Komplex proberen regisseur Uli Edel (Christiane F) en RAFauteur
Stefan Aust er een vinger achter te krijgen.
Het oneindig fascinerende vuistdikke, gelijknamige boek van Stefan Aust, dat voor de RAF is
wat Midas Dekkers is voor de natuur, leent zich onmogelijk om in 150 minuten in een film te
proppen. Aust werkte indertijd (journalistiek) samen met Ulrike Meinhof en heeft
vanaf het begin de geschiedenis van de RAF vastgelegd in duizenden pagina's en ellenlange
tv-documentaires.


Het begon met de zeer brute wijze waarop de Duitse politie de demonstraties van de
ontwakende linkse jeugd in elkaar ramde. Edel filmde het briljant maar wel manipulatief: de
kijker haat de autoriteiten binnen vijf minuten intens, een vruchtbarevoedingsbodem voor
begrip voor Baader en zijn kliek. In 1967 was WOII nog nog maar 22 jaar geleden en was een
taboe.

Post-nazi-Duitsland had haar letterlijk platgebombardeerde steden na 1945 idioot snel weer
opgebouwd en genoot nu van het Wirtschaftswunder en kapitalisme op z'n Amerikaans. Over
de Holocaust en je rol in de nazi-tijd sprak je niet met je 20-jarige kinderen. 'Hitlers kinderen'
worden ze nu door historici genoemd: Andreas Baader en generatiegenoten, die er vanaf 1967
achter komen wat hun zwijgzame ouders op hun geweten hebben maar niet meer willen
weten.

Intense woede over het huidige en voormalige Duitsland. gevoegd bij de revolutionaire
stemming die in '68 sowieso heerst in de westerse wereld. zwepen Hitlers kinderen op tot snel
escalerend verzet. Want: de politie en rechts-extremisten schieten linkse betogers dood, is het
niet onze plicht om terug te schieten? Om een nieuwe Duitse dictatuur een voortijdig halt toe
te roepen?

Helaas, in meerdere opzichten zijn ze Hitlers kinderen. Dat blijkt overduidelijk uit
Edels regie en het spel van Moritz Bleibtreu als Baader. Johanna Wokalek als de doodenge
Gudrun Ensslin (Baaders vriendin en de facto de tweede leider) en Martina Gedeck als Ulrike
Meinhof. De laatste is een gewetensvol journaliste die de weg kwijtraakt. Baader is een
gladde, megalomane kleine crimineel die veel kenmerken vertoont die letterlijk tot de
diagnose 'psychopaat' zouden kunnen leiden. In naam van de vrijheid en de woede escaleren
zijn acties en die van Ensslin, een geweldsgeile bakvis die haar man en drie maanden oude
baby verlaat voor een Bonnie and Clyde-avontuur. Razendsnel tot radicalisme dat Hitler
prachtig had gevonden.
Radicale oplossingen in naam van een onaantastbaar maar vaag ideaal: de Baader Meinhof
Groep wordt steeds groter en roekelozer.

Na training in het Midden-Oosten en de aanschaf van een arsenaal - allebei bekostigd uit
bankovervallen - schieten de jonge honden zich een weg naar het martelaarschap,
gedwarsboomd door de autoriteiten in de persoon van Bruno Ganz, die politietopman Horst
Herold speelt.
Hoewel het utrageweld en de dynamische karakterschetsen die Edel voorschotelt effectief zijn
en hij niet aan heldenverering doet - Baader word weggezet als een racist en gestoorde macho
en de anti-kapitalistische vrijheidsstrijders rijden het liefst in Porsches en drinken Cola - is de
film op haar best als Baader, Meinhof en Ensslin zijn gepakt. In - deels eenzame - opsluiting
groeien ze uit elkaar. Die stille scènes in de Stammheim-gevangenis zijn het
indrukwekkendst, als Meinhof wordt weggepest door Ensslin en ze gek wordt van de
gevangenismuren. 'Was ich nicht aushalte, ist, dasz ich mich nicht wehren kann', zegt ze kort
voor haar zelfmoord. Dat haar slachtoffers zich ook niet 'wehren' konden, laten Meinhof en de
film buiten beschouwing. Dit is een chronologische documentaire over daders, niet over
slachtoffers.

Na 150 minuten te zijn platgewalst door Edel en zijn acteurs is het aan de kijker de conclusie
te trekken. De film doet dat niet, die stopt na de moord op werkgeversvoorzitter Schleyer. De
balans is troosteloos. Duitsland werd noodgedwongen een repressievere staat dan tevoren, het
enige actieve RAF-lid van weleer is nu een neonazi en een van de RAF-advocaten heeft.
nadat 9/11 in Hamburg werd bekokstooft. als minister van Binnenlandse Zaken de
antiterreurwetgeving nóg verder aangescherpt. Hitlers kinderen hebben het er slecht vanaf
gebracht.

Historicus Jacques Presser zei ooit: 'Als het fascisme in Europa ooit weer opduikt,
zal het dat doen onder de naam antifascisme'.

Der Baader Meinhof Komplex is een indringende film die gaat over kinderen die teveel op hun historische pappie lijken.

Volgend artikel in dit blog