Ik erger me ook aan de toon van persoonsverheerlijking waarop normaal kritische en speelse geesten over Castro (Fidel) schrijven. Donner bewondert in Castro alles, ook bv. dat hij niet schaken kan. Want waarom kan hij dat niet? 'Te veel regels,' zei hij, 'schaken heeft te veel regels. Hoe minder regels een spel heeft, hoe meer kans ik heb ik om te winnen.' De grote knopendoorhakker had opnieuw gesproken. (Avenue, januari 1969).


Ik moest aan dit gesprek met Castro denken door een passage bij Michael Frayn, die vorig jaar in Cuba was. 'Castro schijnt in toenemende mate gepreokkupeerd te zijn met het aanklagen en bedreigen van de vijanden van het regime. In september 1968 verklaarde hij, in een van zijn typische uitbarstingen: 'Voor de revolutie over is, zal her hoofd van  niet één contrarevolutionair meer op zijn schouders staan. Dat zijn de regels van het spel, dat zijn de regels van het spel. Voor zij de revolutie kunnen vernietigen, zullen de hoofden van allen die haar vernietigen willen, rollen!'

Dergelijke stoere mannentaal zal de persoonsverheerlijkers niet afschrikken, en daarom is het interessant eens te kijken naar wie die gevaarlijke contrarevolutionairen wel mogen zijn. Typische contrarevolutionairen blijken venters van hot dogs en andere etenswaren te zijn, wier kraampjes dan ook verleden jaar tijdens het  Revolutionaire Offensief allemaal opgerold werden. In één van zijn lange redevoeringen deelde Castro zijn volk mee: 'Het hoogste percentage van niet in de Revolutie geïntegreerde personen werd gevonden onder de hot-dog venters. Van de 41 ondervraagden bleken 39, ofwel 95,1% contrarevolutionairen. Zij doen zaken die hen niet alleen winst opleveren, maar hen ook in de gelegenheid stellen in constant contact te staan met klaplopers en andere a-sociale en contrarevolutionaire elementen.'

Hierover niet in de lach schieten lijkt me alleen de persoonsverheerlijker gegeven. In het Cubanummer van De Gids geeft Donner de portretten van drie Cubanen, die over de revolutie ongelukkig zijn, onder de titel 'Ontmoeting met de zelfkant.' Hij doet dat, lijkt mij, rechtvaardig en zakelijk. Maar in plaats van een soort van uitleg, volgt daarop alleen een korte conclusie, die verbazingwekkend is. Donner begint met zich 'onvoorwaardelijk solidair met het Cuba van Fidel Castro' te verklaren. Kritiek op hem hebben, zegt hij, mag zijn volk, niet wij. Want wij behoren tot het deel van de wereld 'waartegen bij nu juist vecht, om zich daarvan te bevrijden.' 'De echte bezorgdheid over het Cubaanse regime kan alleen voortkomen uit de geest van solidariteit. Want in godsnaam, helpt hen!'

Waarom zouden wij, op grond van de kritiek van 'zijn volk' ons geen kritische opinie over Castro mogen vormen? Welke andere kritiek kan in godsnaam doorslaggevender voor ons zijn? Ineens mogen wij niet meer als mensen over mensen praten, maar zijn wij diplomaten geworden, solidair met de diplomaten van een regering die zich van 'ons' juk bevrijd heeft. Een manier van denken,die de regent siert. Nieuwsgierigheid, de drang om de waarheid te onthullen, solidariteit met slachtoffers, zij moeten allemaal wijken voor onze plicht om respekt te hebben voor een regime waarin de achtenswaardigheid alleen door de Cubanen zelf, de mensen dus die er iets van weten, in twijfel getrokken mag worden.

Maar doen zij dat, dan mogen wij op hun kritiek niet letten, zij zijn dan trouwens per definitie contrarevolutionairen geworden. Ik heb een paar uur nagedacht over waar mij deze redenering aan doet denken en ik weet het nu. Het is het 'Je moet er geweest zijn om erover te kunnen oordelen' syndroom, dat in werkelijkheid betekent: 'je moet er vóór zijn om er over te kunnen oordelen.'

Volgend artikel in dit blog