Gelovige mensen hoor je vaak beweren dat zonder de invloed van hun religie mensen zich niet ethisch zouden gedragen. Maar juist onder de vlag van zulke religies zijn en worden er grote misdaden gepleegd. Denk aan de kruistochten, de inquisitie en het verbranden van heksen. Aan de andere kant heb je de filosofie, die ook min of meer het alleenrecht claimt op ethische principes. Het klopt dat verschillende filosofen verschillende ethieken hebben bedacht, maar dat heeft niet geresulteerd in een uniforme, algemeen geaccepteerde ethiek. En ook hier kun je je wel afvragen of die bedenksels wel de invloed hebben gehad die er door filosofen aan wordt toegekend. Was er voor het tot stand komen van de tegenwoordige religieuze en filosofische ethieken dan geen sprake van ethisch gedrag? Er is niets dat daar op wijst. Ook voor de opkomst van christendom en filosofie was er sprake van onderlinge hulp tussen mensen, en was mishandeling en moord geen dagelijkse praktijk. Zijn we nu ethisch geworden dank zij profeten en filosofen, of hebben die enkel een (rationeel) kader bedacht voor het gedrag dat we van nature al vertoonden? En zijn wij de enige diersoort die zich aan ethische normen onderwerpt?

Mishandeling, verkrachting, moord, het zijn misdaden die waarschijnlijk de mens gedurende een groot deel van zijn evolutie hebben begeleid. Maar zijn ze ook altijd al als misdaad beschouwd? Of is dat pas iets van de laatste paar millennia? Hadden de mensen uit het paleolithicum al een gevoel van rechtvaardigheid? En zo ja, waarop was dat gebaseerd? Het zijn niet de wetten die definiëren wat misdaad is. Ze leggen enkel een opinie vast, de opinie van een heerser of de opinie van een volk. De notie van misdaad bestaat buiten de wetten om. Voordat er wetten zijn, hebben mensen al een idee over goed en slecht. Voordat er wetten zijn, zijn er al gedragsnormen. En het uitgangspunt daarvan is een mensenmaatschappij, waarin mensen samen wonen en werken. Dat is niet een doordachte keus, maar iets dat voortkomt uit de natuurlijke neiging van de mens. Mensen zijn van nature sociale dieren, net als hun neven, de chimpansee en de gorilla. We zijn er mentaal en fysiek op gebouwd om in groepen te leven. Dat maakt deel uit van onze ecologische niche. Ons gedrag is daaraan aangepast door middel van instincten. Die zorgen voor bepaalde neigingen, maar ze verhinderen ons niet ons tegen die neigingen te verzetten. Dat resulteert in misdaden die tijdelijk en individueel voordeel kunnen opleveren, al zal het vaak op langere termijn de hele groep schade berokkenen.

Het verhaal van de ethiek vertelt dat ethiek is bedacht door filosofen of geopenbaard is aan profeten. Maar het verhaal van de ethologie vertelt dat ethisch gedrag in de aard van het beestje zit. Over ethiek zijn er dus zeker drie verhalen, dat van de religie, dat van de filosofie en dat van de wetenschap.

Volgend artikel in dit blog

2reacties