dat portret van Willem Jansz ziet eruit of het verkeerd gefotoshopt is... klopt allemaal, en toch past het niet. maar in die tijd was dat nog standaard, toch?

M-D, Inderdaad! Toch bleef ik gefascineerd kijken naar deze rij koppen, want wat je duidelijk WEL zag was het verschil in kleding. De comandeuren die later waren geschilderd, lijken echter, maar zijn ook rijker gekleed, met kanten kragen en een mooie "malta" ster op hun mantel. Ik zet het tussen quotes, want hun grootprior was toen nog niet in Malta, maar in Rhodos.

Wat mij zo blijft boeien is het algeheel gebrek aan informatie over zijn atelier: wie kwam vóór hem? Wij kwam ná hem? Albert Ouwater is niet vermeld in de boeken van de St Jan. Jan Mostaert zou met hem hebben gewerkt, maar zei tegen Maarten van Heemskerck dat hij hem niet kende. Zou hij naar Utrecht zijn gegaan en alleen begraven zijn in de St. Jan? Wat duidelijk is, is dat hij niet alleen heeft gewerkt. Hij heeft in opdracht met assistenten zijn schilderijen gemaakt. Hij heeft ook veel invloed gehad op latere schilders, want meerdere aspecten van zijn voorstellingen zijn overgenomen.

Vergun me een paar kleine correcties, op het eerste gezicht:
morte-destraens moet zijn, denk ik, morte - destruens
pijs moet zijn, denk ik, piis - de tweede i heeft misschien een staart gekregen om het te accentueren
pianqé moet zijn, denk ik, piusque

Maar ik begrijp dat je de twijfel over Geertgens geslacht uit je hoofd hebt gezet.
Waarom zou "van St. Jan" niet gewoon slaan op zijn laatste woonplaats: het klooster van de Heren van St. Jan?

Fi, Bedankt voor je reactie! Ik hoopte vurig dat iemand mijn latijn zinnetjes zou kunnen lezen en corrigeren. Heb je toevallig ook een idee over de vertaling? Morte is dood, maar destruens? En piis/piusque? Zelf kom ik niet veel verder dan "Liefde! Verdriet!".

Nee, ik denk nog steeds dat Geertgen óf een vrouw was, óf zwart was, en in ieder geval buiten de sociale norm van de St. Jansorde stond. Inmiddels heb ik geleerd dat halverwege de 15de eeuw was de St Jansklooster de grootste en rijkste van Haarlem, met heel veel weggetjes die ernaartoe leidde. Er was ook een school of scriptorium daar (dat wist ik niet), en er waren 3 vrouwenkloosters aan weerszijden van de complex, allemaal gesticht door priesters van St. Jan. Ik vind het nog steeds boeiend.

Ik doe een vertaalpoging, maar mijn woordenboek Latijn zit ergens verstopt in een doos, en ik heb lang geleden negen jaar over het gymnasium gedaan. Alfa, maar dat beviel me slecht.

Onder jouw Links onder staat dat de schilder Gerard van Leiden het heeft geschilderd, Cum privil. Sa. Cae. M. – dat betekent, denk ik, met toestemming van Sint Cae. M. (Caecilia Maria?)

Sculpsit onder Rechts onder betekent: heeft gebeeldhouwd. Excud. kan ik niet vertalen zonder woordenboek.

Ik kan van de rest nog geen worst breien en moet dus op zoek naar mijn woordenboek. Ruwweg is mijn indruk dat het gaat om een belering dat de mens een nietig element is temidden van het geweld der aardse en buitenaardse (Sidera turbantur - sterren die steeds maar draaien (?)) zaken.
Vraag eens aan Kees Smit (die Utrechter met een RK-klassieke opleiding, dagelijks bezorger van een Vk-blog), of hij er wat van kan maken. Intussen zoek ik nog even verder.

J, Wat leuk! Er is een Ceciliasteeg achter dat complex. Ik ga daarover lezen, misschien vind ik wat. Excud is ge-etst. Vaer Jacob Matham heeft de natekening (in spiegelbeeld) van zoon Theo ge-etst. Verder staat er een compliment aan het adres van Jacob van Campen, en dezelfde quote van Albert Durer die Karel van Mander gebruikte in zijn verhaal over Geertgen tot Sint Jans. Hier is de tekst van de DBNL:

"Het leven van Geertgen tot S. Ians, Schilder van Haerlem.

Even ghelijck men ontrent den wit ghehoornden woesten Alpes, oft ander hooghe Bergen, van verscheyden plaetsen, door den Beecxkens, t'water hem siet eyndlinghe legheren en versamen meer en meer in een wijder goot oft canael, haestende hem tot de alder ruymste Zee: van gelijcken is onse Const so hier so daer oorspronglijck ontstaen, en door toedoen der edel cloecke gheesten allencx tot meerder volcomenheyt gecomen. Ten heeft der edel Schilder-const niet schadich gheweest, dat onder ander hem tot haer heeft begheven Gheerrit van Haerlem, gheheeten te S. Ians: want hy haer schoonheyt, en bevallijckheyt soo heel vroegh den Menschen ooghen voorhoudende, grootlijcx haer eere en weerdicheyt heeft vermeerdert en openbaer ghemaeckt. Gheertgen is noch jongh een Discipel gheweest van den voorighen Ouwater, welcken hy in sommige deelen ghelijck was, en overtrof, bysonder in cloeckheyt, in ordinantien, goetheyt der beelden, en affecten, uytbeeldingen: dan ick acht niet in de reynheyt en suyverheyt oft scherpicheyt van wercken. Gheertgen woonde tot den S. Ians Heeren te Haerlem, waer naer hy den naem behiel: doch en hadde de orden niet aenghenomen. Hy mackte hier de hoogh Altaertafel, wesende een groot heerlijck stuck, te weten, het Crucifix. De deuren waren oock groot, en van beyde sijden gheschildert. De een deur en de Tafel zijn vernielt in de beeld-storminge, oft Stadts belegheringe: eene die overbleven was, is doorgesaeght, en zijn nu twee schoon stucken tot den Commandeur, in de sael van t'nieuw ghebouw. D'een, welck d'uyterste sijde was, is eenigh mirakel oft onghemeen Historie: maer t'ander is een noot Gods, oft Cruys afdoeninghe, daer Christus seer natuerlijck doot gheschildert light uytgestreckt, by den welcken zijn eenighe Discipulen en Apostelen, die droefheyt bewijsen: bezonder de Marien toonen sulcken droef wesen, datmen niet soude meerderen druck moghen uytgebeelden. De Maria sittende met een ingetrocken treurigh ghemoet, schijnt uytnemende hertseer te hebben en te voelen, jae is sulck, dat het van den meesten Constenaers van desen tijdt verwondert en hooghlijck gepresen wort. Daer was t'Haerlem buyten tot de Reguliers van zijn werck, doch door den krijgh oft beeld-stormen vernielt. Noch is van hem t'Haerlem binnen de groote Kerck, des selfs Kercks conterfeytsel, en hangt op de Zuydt-sijde, seer vast en aerdigh gehandelt. Hy is een sulck Meester geweest, dat den uytnemenden Albert Durer te Haerlem wesende, en zijn dingen met groot verwonderen siende, van hem seyde: Waerlijck, er is eyn inhaler im Moeders leib gheweest. Oft hy seggen wilde, dat hy daer toe van der Natuere voor-beschickt oft vercoren was van voor de gheboorte. Hy is jongh ghestorven, oudt ontrent 28. Iaer."

Ik heb het woordenboek gevonden en een poging gedaan tot vertaling. Vast niet helemaal goed, maar de sfeer wel een beetje. 't Is op en top katholiek, nog vóór de uitvinding van het Vagevuur.

Sic VITA post tot cernitur discrimina
Zo wordt het LEVEN beeindigd na zovele beslissingen
Crucifixa, Mortem morte - destruens sua.
Zichzelf vernietigend aan het kruis, en de Dood door de dood.
Sic ergo Gusti, lacrymus, Mortem, piis.
Dat is het resultaat van Genot, tranen, Dood, voor de zaligen.

Devota plangunt corda, amantque jugiter.
De vrome harten beklagen zich, en beminnen evenzeer (?)
Oculus homo piusque mentem dirige
Het oog en de vrome mens richt zijn geest
Huc: Flere cogunt nam piae te lacryma.
Hierop: de zaligen dwingen je (een) tranen te plengen

Petrae, Sepulcra clausa, dura marmera
Stenen, gesloten graven, van hard marmer
Scinduntur. Aie, terra, coeli, Sidera
Worden gespleten. Lucht, aarde, uitspansel, Sterren
Turbantur. Impietatis ecce te omnia.
Worden dooreen geroerd. Ziet: dat alles komt door goddeloosheid.

Elementa, ni tu lacrumeris, arguant.
De elementen bewijzen het, ook al zul je het bewenen.
Amor! Dolor! Compunctionis igneas
Liefde! Smart! Verschroeiende vuren
Da flammulas, da lacrymarum rivuleos!
Geef vlammetjes, geef het stromen van tranen!

Wat gaaf! Bedankt, en euh, enige idee wat de laatste twee zinnen zijn?
regel 1) Magnifico lacrimosa Juveni ac Domino D Jacobo a Campen. Pictori excellentys Mathematicarum Optica ac Architectonica peritiFsienso, omniversum Artuiums Surmes Amsteri, ac culturi, hanc Leberme Pictoris Gerardi Leydans quam
regel 2)
Alb. Durerus ex utero matris natuum jacterum dixit; apud equistas Meliteristis ordenis S. Ia. Babt. Harlemi quands famuds ex pictoris, Geertje van S Ians vernacula dicti, in ac a filiae vinista tabula tifi vincit semper amant commandery ego

Ik denk dat regel 1 duidt op de indrukken van Jacob van Campen, en regel 2 op de indrukken van Durer (quote van de tekst van van Mander denk ik)

Ik ga weer op zoek. Maar het "kopieerapparaat" (tekst uit blog pikken) doet het nu even niet.

Hier volgt een ruwe gok, waarschijnlijk niet eens een 6min waard, op school.

regel 1) Magnifico lacrimosa Juveni ac Domino D Jacobo a Campen. Pictori excellentys Mathematicarum Optica ac Architectonica peritiFsienso, omniversum Artuiums Summes Amsteri, ac culturi, hanc Leberme Pictoris Gerardi Leydans quam

Aan de uitmuntende beweende jongeman/-vrouw en aan de heer D. Jacob van Campen. Aan de excellente schilder van mathematische onderwerpen, vakkundige optiek en architectuur F sienso (? Geen verklaring gevonden), het omniversum Artuiums Summes Amsteri (gezelschap van de Beste Amsterdamse Kunstenaars?), en aan de cultuur, deze Leberme (? Lebes, -etis = (was)bekken, ketel) van de schilder Gerard de Leidenaar,

regel 2)
Alb. Durerus ex utero matris natuum jacterum dixit; apud equistas Meliteristis ordenis S. Ia. Babt. Harlemi quando famula ex pictoris, Geertje van S Ians vernacula dicti, in ac a filiae vinista tabula tibi vincit semper amant commandery ego

waarvan Albrecht Dürer heeft gezegd dat hij erbij ligt als een pasgeborene uit de moederschoot; bij de equistas (niet gevonden) van de orde van Honingbereiders (?) S. la. Babt. van Haarlem van de eertijds werkzame schilder, Geertje van S. Jans die daar inwoonde (lett. huisslavin (!) was), en ook op het vinista (? geen verklaring gevonden) schilderij van de dochter draag ik dit aan jou op, de liefde overwint altijd,

regel 3) Iac. Matham LM-DCO
Jacob Matham, 15-90 (de O zal wel een overbodige nul moeten voorstellen; LM houd ik even voor 1000 min 500, wat in die meen ik vaker werd gebruikt om de eeuw 15 n.C. te schrijven. Zo niet, u mag mij kastijden.)

Grootste probleem voor mij met deze tekst is de woordkeus en de bepaald onlatijnse zinsbouw. En goeie antiquair weet er waarschijnlijk beter weg mee.
Gegroet.

Wat leuk! Ik ben inmiddels achtergekomen dat het gedicht van priester en componist Joan Albert Ban (1597-1644), alias I.A. Bannius. Hij heeft meerdere lofdichten geschreven voor prenten van Jacob Matham. De datum is echt curieus. Als het 1620 is, dan waarom LM-DCO? LM is 1500, OK, maar DCO? Het zal wel een printer's notitie zijn.

Dat Honing zal wel iets anders zijn. Ik ga toch proberen een beter foto te maken van de letters. Ik neem een vergroot glas en notitie boek mee!

Honing was in die tijd een goed verkopend product. Riet- en bietsuiker moesten nog ontdekt worden.
Veel kloosters hielden bijen en brouwden bier.
De O van DCO bestaat als getal niet in het Latijn van de Romeinen. Mijn probleem met het Latijn van de late Middeleeuwen is dat er veel "vervuiling" in zit, zoals het Engels nu in het Nederlands. Het Latijn dat ik op school leerde was dat van de Romeinen rond het jaar nul.

Ik ben terug gegaan en heb scherper foto's van de tekst. Ik zal kijken of ik ze hier kan plaatsten. Nu twijfel ik sterk of die letters echt romeinse cijfers zijn. Het lijkt nu meer op L.M. D.C.Q., en deze initialen komen na de naam van Iac. Matham. Ik ben nog steeds verbaasd dat het nog onbekend is wie zijn meester was en van wie hij weer de meester was. Het is zelfs onbekend waar zijn schilderijen precies hingen, behalve die ene altarstuk in het St. Janskerk.

Interessant blog en wat een worsteling met die oude tekst. ik ga gauw door naar deel 3 !

Stripman, het is een vreemde hobby misschien, maar ik vind het wel leuk! Toch grappig dat het Katholieke schilderij zoveel lof kreeg te midden van de Protestantse beweging.