Gekke plek voor een frietfabriek, zeg ik als we de receptie van Aviko in Steenderen binnenwandelen. Ik ken de Achterhoek met zijn ouderwetse coulissenlandschap heel goed. Maar aardappelvelden heb ik er nooit veel gezien. Dat klopt, beaamt marketing manager Dick van der Aart, tevens uitvinder van de Kreukelfriet. ‘Als we opnieuw moesten beginnen, zouden we ook niet hier gaan zitten.’

 Maar het is zo gegroeid. De 32 boeren die in 1962 een frietfabriek begonnen kwamen uit de buurt van Keppel. In 1970 verhuisden ze naar Steenderen, 7 kilometer verderop. En daar is de fabriek gebleven, ook nu Aviko is uitgegroeid tot de grootste frietfabrikant van Nederland - de vierde ter wereld - en de aardappelen al lang niet meer uit de buurt komen maar vooral uit Flevoland.

 Er is wel eens uitgerekend of het niet voordeliger zou zijn om de fabriek naar de aardappelen te brengen in plaats van andersom. ‘Maar het kon niet uit’, zegt Van der Aart. Dus denderen dagelijks tientallen vrachtwagens met aardappelen over de provinciale wegen van de Achterhoek.

Drie vrachtwagens per uur

Elfduizend ton aardappelen per week worden op het zes hectare grote fabrieksterrein in Steenderen tot staafjes verwerkt. Daaronder zijn ook de aardappelen van Henk Meijer uit Zeewolde. Hij heeft mij en zijn biologische buurman Johan meegenomen om te zien hoe dat in zijn werk gaat.

 Henk kent de weg op zijn duimpje. Hij heeft jarenlang aardappelen naar Aviko gereden, naast zijn werk als boer. Ook Henk heeft zijn vrachtwagen aangekoppeld aan een van de poorten waar de aardappels automatisch worden gelost, 24 uur per dag, drie vrachtwagens per uur. Zes uur later komen ze er aan de andere kant uit: tot friet verwerkt, al dan niet bevroren en ingepakt. Klaar voor verzending.

 Wat daar tussen gebeurt laat Jan Kelderman zien, de baas van de fabriek, een kwieke zestiger die twaalf jaar geleden ‘als interimmer’ bij Aviko binnenkwam en nog altijd lol lijkt te hebben in friet maken.

                              Jan Kelderman, de grootste frietenmaker van Nederland.

Lunapark voor aardappelen

We volgen de weg van de aardappel op de voet. Van het losstation, waar ze met zand en al uit de vrachtwagen rollen, gaan ze op lopende banden de fabriek in. In een lunapark van lopende banden worden de knollen gewassen, op grootte geselecteerd. Hier aan het begin wordt de lading ook  bemonsterd op stenen, modder en zand. Alleen voor aardappelen wordt betaald.

 De oogst is goed dit jaar, zegt Kelderman in de monsterkamer, waar tevens de beschadigingen aan de aardappel worden geturfd. ‘Maar we houden ons hart vast voor later.’ Het was droog weer bij de oogst. Bij vochtig weer blijft klei en zand aan de aardappelen plakken, wat als een beschermlaagje fungeert.

 Als de grond droog is, gebeurt dat niet. Daardoor zijn veel aardappelen waarschijnlijk beschadigd. Dat is nu geen probleem, maar als de aardappelen een tijdje worden opgeslagen, gaan die plekken rotten. Vandaar dat de fabriek nu op volle kracht draait. ‘Alles wat in het zakje zit hebben we binnen.’

De aardappelen worden automatisch gelost en gesorteerd..........

Wassen, schillen, snijden, trillen

 Van de ontvangst stromen de aardappelen via ondergrondse buizen naar de eigenlijke chipsfabriek, Keldermans domein. Als een gids in het oerwoud voert hij ons door een razende doolhof van stalen pijpen, rollende, schuddende en trillende banden, sissende ketels en brommende koelingen. Hier worden de knollen achtereenvolgens van hun schil ontdaan, gewassen, gesneden, gezeefd, geblancheerd en gedroogd.

Gaan via een ondergrondse pijp naar de frietfabriek waar de worden geschild en gesneden...

 Als gele staafjes verdwijnen ze in een roestvrijstalen tunnel, zo groot als een autowassstraat om gebakken te worden. Dat gebeurt in zuiver plantaardige olie, zegt Kelderman in een microfoon die verbonden is met koptelefoontjes op ons hoofd. Het is onmogelijk je anders verstaanbaar te maken in dit frietinferno.

 Van het hete vet gaan de voorgebakken frieten door de vriezer van min 17 om er aan de andere kant ratelend als glasscherven uit te rollen, hard bevroren. Mensen komen er nauwelijks te pas. Het hele proces wordt gevolgd vanuit de controlekamer waar twee mannen zitten: een zit achter een rij monitoren, de ander staat in een klein keukentje waar hij steekproeven controleert op kwaliteit en lengte. In de hoek staat een frituur om frieten te bakken. ‘Een goed frietje moet na het bakken vijf minuten onder de warmtelamp kunnen liggen en dan nog ‘knak’ doen.’

Verdwijnen in een bak met hete olie om daarna in koeltunnels te gaan...

waar ze bevroren uit komen en ingepakt worden.

Superstrings

 De frieten gaan door sorteermachines waar ze op lengte bij elkaar worden gelegd: lang middellang, kort. Topkwaliteit friet (‘superstrings’) is voor 80 procent langer dan 5 centimeter, B-kwaliteit voor minder dan 15 procent.

 De kunst is, legt Kelderman uit, dat als er 15 procent korte friet in een partij mag zitten er ook echt 15 procent in zit. Niks meer, want dan wordt de klant boos, maar ook niks minder, zegt hij met een vette grijns. ‘Want dat kost ons geld.’  Alles wordt opgevangen voor hergebruik: de schilletjes, de schilfers, de afsnijdsels, het kruim, te korte frietjes. Het kan altijd nog dienen voor aardappelkroketten, balletjes, lijm of desnoods veevoer.

 Aan het einde van de rondleiding komen we in de kantien waar grote borden staan met doelstellingen voor de komende jaren. Elke afdelingen stelt zijn eigen doelen. Aviko wil de komende drie jaar vijf miljoen euro besparen. Op het proces, op kartonnen dozen, op energie, op olie, op grondstoffen. ‘Ook op aardappelen?’, vraagt Henk. Ook op aardappelen. Henk zucht: ‘Dat vind ik nou jammer.’

Friet is een verdringingsmarkt

 Ze moeten wel, zegt Kelderman. Aviko Steenderen verwerkt  470 duizend ton aardappelen per jaar. ‘Reken maar uit wat het kost als we 1 cent per kilo meer betalen als de concurrent. Dan zijn we binnen de kortste keren failliet.’

 Hij vertelt over een Franse coöperatie die onlangs is overgenomen en waar boeren nog een flinke vinger in de pap hadden. Ook als de boeren slechte aardappelen hadden, moest de fabriek de volle mep betalen. ‘Ze waren binnen de kortste keren op de fles.’ Wat Aviko niet slecht uitkwam, want zo kon het zijn eigen merk op markt brengen.

 Friet is een verdringingsmarkt. De consumptie stagneert, fast food wordt verdrongen uit scholen en bedrijfsrestaurants omdat het ongezond en vet is. ‘Gelul’, aldus Kelderman. ‘Aardappelen zijn gezond.’ Maar hij heeft het tij tegen. Groei wordt in Steenderen niet meer gemeten in absolute getallen, alleen nog in relatieve. ‘We maken steeds meer met minder mensen.’

 Ik kijk om me heen: koffiemachine, broodjesautomaat, droge soep. Ik zie hier anders ook geen frituur, zeg ik. Dat is zo, antwoordt Kelderman. ‘Maar beneden zit het laboratorium waar de hele dag door friet wordt gebakken. Ze komen hier echt wel aan hun trekken.’

Volgend artikel in dit blog

9reacties