Zes maanden lang, van juni tot en met december 2009, deed ik onderzoek naar de herkomst van een gewone Nederlandse maaltijd. Ik keek bij de boeren over hun schouders mee, neusde rond in fabrieken en ging op reis. Van mijn belevenissen deed ik verslag op dit weblog.

 Een weerslag daarvan is donderdag 24 december gepubliceerd in een speciale bijlage van de Volkskrant. Daarmee is (voorlopig) een einde gekomen aan dit project dat een van de leukste klussen was waaraan ik ooit heb gewerkt. Hier onder staat het openingsstuk van die bijlage dat meteen een mooie afsluiter is voor dit weblog.

Mac van Dinther

Eten gaat over het leven

Het was eind juni toen ik voor het eerst op de aardappelvelden stond van Henk Meijer en Johan Middelkamp, akkerbouwers in de Flevopolder. Het KNMI voorspelde tropische temperaturen, er werd gezwommen. Begin december stapte ik op het vliegtuig naar Napels om de kassen te bekijken die de sla leveren voor Albert Heijn. Het was koud en regenachtig, een week later zou het gaan sneeuwen.

In de tussentijd had ik tomaten geoogst in Spanje, biologische sla geplant, soep gekookt in de Kleinste Soepfabriek, verse biologische chips geproefd, de grootste frietfabriek van Nederland bezocht en in de wei gelopen met Cato 298 en Vaarskalf 241, twee topkoeien die de melk leveren voor onze yoghurt. Op zoek naar de bronnen van ons eten.

Ada en Eva

Vorig jaar volgde ik twee varkens: Ada en Eva, een biologisch en een gangbaar varken. Ik wilde weten hoe ze leefden en wat het verschil tussen de twee is. Maandenlang ging ik wekelijks op bezoek. Ik zat met ze in de stal, sprak met hun verzorgers.

Toen hun tijd was gekomen, bracht ik Ada en Eva naar het slachthuis en at ze op, samen met de boeren die ze hadden grootgebracht. Ik schreef er vier artikelen over, die december vorig jaar werden gepubliceerd in het Vervolg als het verhaal van Ada en Eva.

Dit jaar deed ik hetzelfde met de andere onderdelen van wat een doorsnee Nederlandse maaltijd zou kunnen zijn: tomatensoep, aardappelen, sla en yoghurt. De vragen waarmee ik op stap ging waren simpel: Waar haalt Unox de tomaten voor haar soep? Hoe komt de sla van AH in een zakje? Wat is het verschil tussen biologische en gangbare aardappelen? Wie levert de melk voor de yoghurt van Campina?

Net als vorig jaar met Ada bezocht ik ook de biologische tegenbeweging: slakwekerij de Klispoel in Ubbergen, de Kleinste Soepfabriek in Stadskanaal en de koeien die hun melk leveren aan Ecomel in Limmen, producent van Zuiver Zuivel.

Kluiten en uien

Ik maakte er een project van. Gedurende de zomer was ik bijna elke week te vinden op de aardappelakkers in Zeewolde. Ik volgde de groei van de jonge sla in Ubbergen op de voet, ging op reis met de mannen die voor Albert Heijn en Unox de wereld afstropen naar eten en daalde af in de melkput met Dirk-Jan van der Zalm in Aalst.

Ik kwam thuis met kluiten aan mijn schoenen, uien in de achterbak van de auto en de geur van mest in mijn kleren. Daarvan deed ik verslag op mijn weblog Eten in Nederland op vkblog.nl. Een weerslag hiervan staat in deze bijlage.

Ik zag verrassende dingen. Wie nog meent dat biologisch gelijkstaat aan kneuterboeren heeft het mis. Johan Middelkamp, de biologische boer die ik volgde, zaait zijn land in met satellietgestuurde GPS-technieken. De coördinaten worden ingevoerd in een computergestuurde schoffelmachine.

Bioboer verzakelijkt

De biologische melkveehouder Henk-Jan Soede heeft op zijn bedrijf een hypermoderne melkrobot waar geen mensenhand meer aan te pas komt. Zo heeft hij tijd om de kinderen van school te halen, terwijl zijn vrouw buiten de deur werkt. De ideologische bevlogenheid van vroeger is er ook een beetje af. De bioboer verzakelijkt. Je kunt er een mooi verhaal over houden, zei Henk-Jans vrouw Wendy. ‘Maar aan het einde van het jaar moet er wel geld op de bank staan voor de hypotheek en de paardrijlessen voor de kinderen.’

Ik kwam ook oud zeer tegen. ‘Supermarkten’, zuchtte Angelo Oliveiri, de Italiaanse groenteboer van Albert Heijn, ‘zijn alleen geïnteresseerd in de laagste prijs. En de consument interesseert het niet.’ AH uitgezonderd, haastte hij zich daaraan toe te voegen. Het klonk verrassend hetzelfde als de klacht van Henk Meijer, akkerbouwer in Zeewolde. ‘Ik heb het gevoel dat iemand ons de strot dichtknijpt en als we bijna stikken even loslaat, zodat we net blijven leven.’

De supermarkt en wij

Het lijkt wel of ons denken over eten zich in twee tegengestelde richtingen ontwikkelt. We hebben de mond vol over duurzaam eten en over seizoensproducten uit de eigen streek. Schorseneren zijn bijna een hype. Aan de andere kant stuurt Albert Heijn iemand de wereld rond om ervoor te zorgen dat het groenteschap het hele jaar door is gevuld met sla, komkommers, paprika, tomaten en druiven. Voor ons. Want laat daar geen misverstand over bestaan: als wij ze niet kopen verdwijnen de asperges uit Peru uit de schappen.

Er is de laatste tijd veel te doen over de almacht van de supermarkten. Het is waar dat zij met hun inkoopmacht een belangrijke speler zijn. Het is ook waar dat zij op verse groente en fruit de hoogste marges halen. Maar als wij mogen kiezen tussen twee zakken uien van dezelfde kwaliteit, welke nemen we dan? Toch ook de goedkoopste?

De weg die het eten aflegt naar ons bord is een ladder met vier sporten. De onderste zijn de primaire producenten, de boeren. Daarboven staan fabrikanten als Unox en FrieslandCampina, op de derde trede staan de supermarkten. Helemaal bovenaan staan wij, de consument.

De keuzen die wij maken voor wat we eten, heeft gevolgen. Kijk eens naar een satellietfoto van de Valle del Sele in Zuid-Italië: vol met plastic kassen, omdat wij in de winter babysla willen eten. Wie het goedkoopste varkensvlees koopt, bezuinigt op het leven van een dier. Aan de andere kant kunnen de biologische koeien van Henk-Jan Soede in de wei blijven lopen, omdat hun yoghurt aftrek vindt.

Eten is een landbouwdaad

‘Eten is een landbouwdaad’, schreef de Amerikaanse boer-dichter-schrijver Wendell Berry. ‘Eters moeten begrijpen (…) dat hoe we eten in belangrijke mate bepaalt hoe we de wereld gebruiken.’

De vraag is of het ons interesseert. De consument lijkt zich soms te wentelen in onwetendheid. Uit een onderzoekje van Unox bleek dat 17 procent van de Nederlanders meent dat champignons onder de grond groeien en 23 procent denkt dat witlof aan een stengel zit. Bijna een kwart zegt nog nooit op een plek te zijn geweest waar groenten groeien.

Het is te simpel om de wereld van het eten te verdelen in goed en kwaad. Albert Heijn betrekt ook biologische sla van de Klispoel, een idyllisch kwekerijtje in Ubbergen. Het biologische merk Zuiver Zuivel is onderdeel van FrieslandCampina, de grootste zuivelcoöperatie ter wereld. En juist deze zomer lanceerde Unox biologische soep.

Deze bijlage is er ook niet om te oordelen, maar om te laten zien welke verhalen achter ons eten zitten. Want er is naast narigheid ook zoveel leuks over te vertellen. Die verhalen móeten ons interesseren, vindt Berry. Want eten gaat over het leven. ‘Eten met genoegen – genoegen dat niet gebaseerd is op onwetendheid – is misschien wel de diepste uitdrukking van onze verbinding met de wereld.’

Volgend artikel in dit blog

12reacties