[L]Ik ben er nog niet helemaal klaar mee. In wat verschilt iemand die zich hult in een harnas van citaten van een (bv) bijbel-of koranvaste gelovige? Kan een heilig boek of een wetenschappelijk werk of wat dan ook bepalend zijn voor hoe jij op dit moment in het leven staat? Volg je een vast gedachtenpatroon? En hoe zit het dan met voortschrijdend inzicht? Verwerk je dit inzicht volgens bepaalde lijnen?

"Historisch leren kennen, is in hoofdzaak een gezicht krijgen op iets, zoals men al voortgeaande de schoonheidvan een landschap in zich opneemt."(uit: Huizinga, J. Wetenschap der Geschiedenis) Huizinga definieerde geschiedenis als "de geestelijke vorm, waarin de cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden. " (Cultuurhistorische Verkenningen). Kortom: iedere cultuur haar eigen geschiedenis. Dit idee lijkt me verdedigbaar. Laten we het hier even parkeren.

Voorafgaande week is er op dit log een discussie gevoerd over de cartoonkwestie en met name de rol van Iran en Israël in het Midden-Oosten, o.a. in relatie met het Palestijnse conflict. De woede onder moslims over de cartoons lijkt nog steeds niet geluwd, zoals het (laatste) nieuws uit Nigeria ons getuigt. Het lijkt er in dit laatste geval op dat de woedeuitbarstingen niet alleen worden veroorzaakt door de cartoons. Hoe is het mogelijk dat Deense spotprenten een volksoproer in Nigeria veroorzaken? Op welke manier nemen mensen waar?

Een uitstapje naar de Ethica van Spinoza (voor de Nederlandse vertaling van het werk zie de snelkoppeling aan de linkerzijde).

De wereld is deterministisch bepaald en niet door een doel. Omdat wij bij ons handelen bewuste doelen voor ogen hebben, veronderstellen we dat alle processen zulke doelen beogen; en omdat we mensen zijn, menen wij dat alle gebeurtenissen op de mens betrokken zijn en bestemd zijn om aan zijn behoeften tegemoet te komen. Maar dit is een antropocentrische illusie, zoals zovele van onze denkbeelden. De grootste dwalingen op filosofisch gebied komen voort uit het projecteren van onze menselijke doelen, criteria en voorkeuren op het objectieve heelal. Vandaar ons probleem van het ‘kwaad’. (Will Durant over God en de natuur in Spinoza’s Ethica).
En de meester zelf: “(…) en we wensen, dat alles gebeurt volgens de voorschriften van onze eigen rede, hoewel in feite, wat onze rede slecht vindt niet slecht is, gezien vanuit de orde en de wetten van de universele natuur, maar alleen vanuit de wetten van onze natuur afzonderlijk…”.

En over verstand en wil (Durant): Er zijn geen ‘vermogens’in de geest, geen afzonderlijke wezenheden ‘intelligentie’ en ‘wil’; nog minder kan men spreken van ‘verbeelding’en ‘geheugen’; de geest is geen centrum dat ideeen uitdeelt, neen, de ideeen zelf in haar afwikkeling en aaneenschakeling zijn de geest. (…) Tenslotte ‘zijn wil en intellect één en hetzelfde’; want een wilsbesluit isa niets anders dan een idee die, door veelheid aan associaties (of misschien door afwezigheid vajn concurrerende gedachten) lang genoeg in het bewustzijn is gebleven om in handeling over te gaan. Van gedachte tot daad. We begeren de dingen niet omdat ze ons vreugde geven, maar ze geven ons vreugde, omdat we ze begeren en we begeren ze…omdat we niets anders kunnen. Determinisme. Spinoza als wegbereider van Sigmund Freud.

We leggen dit gedachtenspinsel uit de Ethica als ruw materiaal naast de definities van Huizinga.

Wordt vervolgd.

Volgend artikel in dit blog