Van Iser Koeperman, de vijfvoudige wereldkampioen uit het tijdvak 1958-1968 die begin deze week op 83-jarige leeftijd overleed, heb ik in de loop der jaren al menige (winst)partij gepubliceerd. Koepermans beste matchpartijen tegen Deslauriers (1958), Van Dijk (1959), Sjtsjogoljew (1961 èn 1965) en Andreiko (1967) - zij hebben, tussen december 1989 en mei 2000, allemaal al eens in deze krant gestaan, evenals een nog groter aantal partijen die buiten het kader van die WK-tweekampen vielen.
Toch blijft er nog veel moois over dat eveneens zeer publicabel is. En dan hoeft men waarlijk niet Koepermans gehele, ongekend lange carrière (1953-2005) onder de loep te nemen. Het is namelijk al voldoende om er slechts één enkel facet uit te lichten. Zoals de partijen die Koeperman, als witspeler, met de zettenreeks 1.31-27 17-21 2.37-31 21-26 3.32-28 26x37 4.41x32 (of 1.32-28 17-21 2.37-32 21-26 3.32-27 enz.) van start liet gaan.
Die openingsvariant, waarvan de geschiedenis tot Amiens 1899 (Raphaël-Beudin) teruggaat en die inmiddels in meer dan tweeduizend(!) partijen is voorgekomen, is door diverse grootmeesters en - zelfs - wereldkampioenen toegepast. Maar veruit de meeste praktijkvoorbeelden (21) staan op naam van Koeperman, die deze variant ook tot een van zijn gevaarlijkste wapens wist om te smeden.
Daarbij beschouw ik het beslist als een tactische dan wel psychologische verdienste van Koeperman dat hij een openingsvariant uitkoos die bij uitstek bij zijn stijl paste. Zo hield Koeperman ervan zijn linker vleugel met tempowinst te ontwikkelen. Maar dat niet alleen. Want in menige partij kwam de zwarte schijf 11 altijd wel op de één of andere manier op het randveld 26 terecht. En stellingen waarin zijn tegenstanders op 16 en 26 stonden en hijzelf het strategische veld 27 beheerste, waren een kolfje naar Koepermans hand!
Om deze bewering met lichtbeelden te illustreren, laat ik de komende weken vier partijen zien, de één nog mooier dan de ander. Ik open het vierluik met de partij die Koeperman in de zomer van 1960, tijdens het internationale toernooi dat in zijn geboorte- en toenmalige woonplaats Kiew werd gehouden, van de Leningrader Sergeï Mansjien won.
Hoewel ik mijzelf, afgelopen maandagavond, tegen een ANP-redacteur hoorde zeggen dat Koeperman veeleer een match- dan een toernooispeler was, kwam Koeperman wel degelijk als triomfator uit ‘Kiew 1960’ te voorschijn. Wat heet: uit 14 partijen behaalde Koeperman 22 punten, waarmee hij het duo Sjtsjogoljew/Tsirik liefst 3 punten vóór bleef. Tot de deelnemers behoorde ook de Nederlandse grootmeester R.C. Keller, die bij zijn laatste optreden evenwel niet hoger reikte dan een vijftig procent-score en een gedeelde negende plaats.
(Volledigheidshalve - en ook een beetje omwille van het tijdsbeeld - geef ik hier de integrale eindstand:
1. Koeperman 22 punten; 2. Sjtsjogoljew & Tsirik beiden 19; 4. Zwirboelis 17; 5. Kaplan & Rats & Soeplin allen 16; 8. Mansjien 15; 9. Keller & Stanowski beiden 14; 11. Demesmaecker & Slobodskoj beiden 12; 13. Aubier 8; 14. Van den Berghe & Verleene beiden 5 punten.)

Koeperman-Mansjien
(Kiew 1960)

1.31-27 17-21 2.37-31 21-26 3.32-28 26x37 4.41x32 11-17 5.46-41 17-22
Het mag pikant heten dat Koeperman in een van zijn vele leerboeken niet 3.32-28 maar 3.41-37 als hoofdvariant van de Poolse Opening geeft, waarbij hij uitlegt dat zwart 3.32-28 26x37 4.41x32 goed met 4...11-17, 5...17-22 en 6...12x21 kan beantwoorden. Een bewuste poging zijn lezers, of liever gezegd: toekomstige tegenstanders (het bedoelde boek verscheen in 1972), te misleiden? Of zou hij het samenstellen van het hoofdstuk Openingen aan co-auteur Joeri Barski hebben overgelaten?
Hoe dan ook - ik weet wel zeker dat Koeperman tegen 5...17-22 net zo weinig bezwaar had als tegen het systeem met 5...17-21 6.41-37 21-26 (7.34-29/30). Dat moge onder meer blijken uit de vier partijen waarin hij deze zelfde variant met zwart toepaste en waarin hij - zoals tegen Sjtsjogoljew (Samarkand 1970) en Krajenbrink (Harderwijk 1993) - steevast een opstelling met 5...7-11 en 6/7...19-23 7/8.28x19 14x23 innam...
6.28x17 12x21 7.33-28
Wit stelt de voor de hand liggende opbouwzet (7.)41-37 nog even uit, dit om te voorkomen dat hij na (7...)19-23 door de meerslagfinesse (8...)23-28 zou worden geplaagd. Overigens was het Keller die zich als eerste van deze positionele finesse bediende: hij speelde de tekstzet al tegen De Graag (NK 1938) en Jernberg (kamp. Noord-Holland 1943).
7...19-23 8.28x19 14x23 9.39-33 10-14 10.44-39 6-11 11.35-30 7-12 12.50-44
Wellicht liet Koeperman 12.30-25 na met het oog op de vereenvoudiging 12...23-28 13.32x23* (13.33x22?? 14-19! +) 13...21x32 14.38x27 18x38 15.43x32.
12...11-17 13.41-37
Maar waarom de witspeler hier niet meteen 13.30-25 doet, is mij niet helemaal duidelijk. Het lijkt mij tenminste dat hij er, zeker nu de reactie 14.33-29?? van de baan is, bij gebaat was de mogelijkheid 13...20-25 te elimineren. Of voorvoelde Koeperman dat Mansjien de uitdaging tòch niet zou aannemen?
13...21-26 14.30-25 17-21 (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
zeventien zwarte schijven op 1 t/m 5, 8, 9, 12 t/m 16, 18, 20, 21, 23 en 26;
zeventien witte schijven op 25, 27, 32 t/m 34, 36 t/m 40, 42 t/m 45 en 47 t/m 49.]

15.34-30
Een kleine veertig jaar later zou zich - uiteraard vanuit dezelfde openingsvariant - in de blindpartij Sijbrands-H. Lap (Gouda 1999) vrijwel dezelfde stelling voordoen. Met 40 op 35 en 1 al op 6 koos ik toen voor 16.34-29 23x34 17.39x30 18-23 18.33-29 23x34 19.30x39, alles met de bedoeling het centrumveld 28 onder controle te brengen en een eventuele stormloop tegen 27 te kunnen pareren. Zie ook het medio 2001 door De Goudse Verzekeringen uitgegeven boek over de desbetreffende record-simultaan.
15...14-19 16.25x14 19x10 17.40-34 10-14 18.30-25 5-10 19.44-40 12-17 20.34-29 23x34 21.39x30
De gedachtegang die aan deze manoeuvre ten grondslag ligt, is niet moeilijk meer te doorgronden voor wie de vorige aantekening tot zich genomen heeft.
Overigens denk ik dat Mansjien nu het beste hetzij 21...15-20, hetzij eerst 21...17-22 en daarna 23...15-20 had kunnen doen. De obligate opstelling die de zwartspeler in de partij inneemt, is misschien niet opgelegd zwak maar vermag Koeperman absoluut niet te verontrusten.
21...14-19 22.43-39 10-14 23.40-35 17-22 (zie diagram)



[Stand in cijfers:
vijftien zwarte schijven op 1 t/m 4, 8, 9, 13 t/m 16, 18, 19, 21, 22 en 23;
vijftien witte schijven op 25, 27, 30, 32, 33, 35 t/m 39, 42, 45 en 47 t/m 49.]

24.49-44(!) 22x31 25.36x27
Ongetwijfeld gespeeld om ook op 25...1-6 of 25...2-7 ongestoord 26.33-28 dóór te kunnen zetten, wat na 24.49-43(?) niet het geval zou zijn geweest.
25...8-12 26.33-28 12-17 27.38-33 17-22 28.28x17 21x12 29.42-38 18-23 Zwart ziet definitief af van acties tegen 27 (maar dat had hij eigenlijk al met zijn 27ste zet gedaan) en probeert het spel in de richting van gesloten klassiek (30.33-28 15-20 enz.) om te buigen. Koeperman zal het aanbod evenwel van de hand wijzen:
30.44-40 12-18 (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
dertien zwarte schijven op 1 t/m 4, 9, 13 t/m 16, 18, 19, 23 en 26;
dertien witte schijven op 25, 27, 30, 32, 33, 35, 37 t/m 40, 45, 47 en 48.]

31.48-43
Van de drie momenten waarop wit de stand - in de 13x13-fase althans - klassiek had kunnen maken (op de 30ste, 31ste en 32ste zet), was het middelste naar mijn smaak het meest geschikte. Immers: na 31.33-28 lijkt 31...15-20?!, de zet die zwart toch het liefst zou willen spelen, nogal bezwaarlijk wegens 32.38-33! Direct 32...20-24? zou hem dan na 33.39-34! 14-20 34.25x14 9x20 35.30-25! 4-9 36.25x14 9x20 37.34-30! 3-9 38.30-25 9-14 39.47/48-42 enz. op een ernstige, zoniet dodelijke zwakte op veld 20 komen te staan. En 32...4-10? is uitgeschakeld door de damzet 33.27-21! 16x29 34.28-22! 18x27 35.30-24 19x30 36.35x4 (bijvoorbeeld 36...29-34 37.40x18 13x22 38.4x13 3-8 39.13-19! 14x23 40.25-20 met een nieuwe doorbraak), zodat wit voldoende tijd krijgt om met de opmars van 48 dan wel 47 naar 38 de druk op de zwarte stelling nog verder op te voeren.
In plaats van 31...15-20 beantwoordt zwart 31.33-28 dan ook het beste met 31...14-20 32.25x14 9x20. Maar ook in dat geval had wit - dat vermoed ik tenminste - prima spel moeten kunnen krijgen.
31...2-8 32.30-24(!)
Inmiddels was 32.33-28 veel minder aantrekkelijk. Om te beginnen is het maar de vraag of wit na bijvoorbeeld 32...15-20 33.39-33 20-24 34.43-39 14-20! (maar niet 34...4-10? wegens 35.27-22! enz.) 35.25x14 9x20 36.30-25 4-9 37.25x14 9x20 38.39-34 3-9! wel echt van schijf 20 kan profiteren. Zo beschikt zwart op 39.34-30 over de vervelende stoorzender 39...23-29! (40.30-25? 18-22!). En na 39.47-41 (want 39.47-42? zou een zware strategische misgreep zijn) 39...1-6! 40.34-30 6-11! (zie analyse-diagram) faalt 41.30-25? op het altijd verraderlijke 41...18-22!! en 43...11-17 +. 



[Stand in cijfers:
elf zwarte schijven op 8, 9, 11, 13, 16, 18 t/m 20, 23, 24 en 26;
elf witte schijven op 27, 28, 30, 32, 33, 35, 37, 38, 40, 41 en 45.]

Last wit om die reden een nieuwe tussenzet in (41.41-36), dan blijkt hij na 41...8-12 42.30-25 9-14 43.40-34 11-17 44.34-30 17-21 45.45-40 12-17 46.40-34 (relatief beter is 46.36-31) 46...17-22 47.28x17 21x12 als gevolg van het geleden tempoverlies geen greintje voordeel meer te hebben, eerder integendeel.
Maar afgezien van de positionele bedenkingen die men dus jegens 32.33-28 zou kunnen hebben, kan ik mij voorstellen dat Koeperman ook een nog veel groter tactisch bezwaar ontwaarde. Want welke zekerheid kon de witspeler hebben dat het offer-op-lange-termijn 32...18-22!!?, 33...19-23/24, 34...9-14 en 35...13x31 (met de vanzelfsprekende bedoeling 8-12-17-21-27 enz.) uiteindelijk nìet verantwoord zou blijken?
32...19x30 33.25x34 14-19 34.35-30 1-7 35.30-24
Wit wil de stand zo beweeglijk mogelijk houden.
35...19x30 36.34x25 9-14 37.40-34 4-9 (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
elf zwarte schijven op 3, 7 t/m 9, 13 t/m 16, 18, 23 en 26;
elf witte schijven op 25, 27, 32 t/m 34, 37 t/m 39, 43, 45 en 47.]

38.34-29
Zie de vorige aantekening. Misschien kon de dreigende afbraak van 27 (7-12-17) nog wel op een bevredigende manier worden tegengegaan met 38.45-40; men zie: 38...7-12 39.40-35 12-17 40.25-20!! 14x25 41.33-28! met fraai spel voor wit na het gedwongen 41...17-22 42.28x17. Maar als zwart 38.45-40 met 38...15-20/14-19(!) 39.40-35 14-19/15-20(!) 40.25x14 9x20(!) beantwoordt, valt er inderdaad weinig tot niets meer te halen.
38...23x34 39.39x30 7-12 40.45-40 18-23 41.40-35 13-19 42.43-39 8-13 (zie diagram)



[Stand in cijfers:
tien zwarte schijven op 3, 9, 12 t/m 16, 19, 23 en 26;
tien witte schijven op 25, 27, 30, 32, 33, 35, 37 t/m 39 en 47.]

43.30-24(!)
Variaties op een inmiddels bekend thema. Alleen door iedere overgang naar een gesloten klassiek afspel (43.33-28? 15-20!) consequent uit de weg te blijven gaan, kan wit zijn voordeel vasthouden.
43...19x30 44.25x34 13-19 45.47-42!
Ter voorbereiding van de (thematische) omsingelingsmanoeuvre 33-29 annex 35-30 haalt wit de plakker 26-31 uit de stand.
45...15-20 (zie diagram)



[Stand in cijfers:
negen zwarte schijven op 3, 9, 12, 14, 16, 19, 20, 23 en 26;
negen witte schijven op 27, 32 t/m 35, 37 t/m 39 en 42.]

46.33-29! 12-18 47.38-33
Koeperman meent dat hij met (47.)35-30 nog geen haast hoeft te maken, omdat na 47...19-24 48.42-38 dodelijke kracht uitgaat (lijkt uit te gaan) van de damdreiging 49.35-30! en 50.37-31 +. Bijvoorbeeld 48...18-22? 49.27x18 23x12 50.34-30! 14-19 51.29-23! 19x28 52.30x19 met schijf- en partijwinst na 52...3-8 53.32x23 9-13 54.39-34 13x24 55.34-30 +.
De toenmalige wereldkampioen moet echter hebben overzien dat zwart na 47...19-24(!) 48.42-38 nog een verrassende verdediging heeft in 48...9-13!! 49.27-22 18x27 50.29x9 24-29!! 51.33x15 27-31 52.9x20 31x44 (53.15-10 44-49 enz. =), reden waarom onmiddellijk 47.35-30 tòch de voorkeur verdiende. Maar zo vlak voor de klokcontrole laat het zich begrijpen dat deze giftige finesse ook aan Mansjiens aandacht ontsnapt:
47...3-8 48.42-38 8-13 49.35-30! (zie diagram)



[Stand in cijfers:
negen zwarte schijven op 9, 13, 14, 16, 18 t/m 20, 23 en 26;
negen witte schijven op 27, 29, 30, 32 t/m 34 en 37 t/m 39.]

49...18-22
Zwart heeft niet beter dan dit povere terugruiltje. Immers: 49...20-24(??) 50.29x20 14x25 verliest op slag door 51.33-28! +. En na 49...20-25? 50.29-24! lijdt het offer 50...16-21 51.27x16 18-22 schipbreuk op het (dubbele) tegenoffer 52.37-31!! 26x28 53.16-11. Bijvoorbeeld 53...14-20 (nog het beste) 54.24x15 en nu ofwel 54...13-18 55.11-7! 28-32 56.38x27 22x31 57.34-29!! en 58.7-2 +, ofwel 54...9-14 55.11-7! 22-27 56.33x31 23-29 57.34x23 25x32 58.31-27!! +.
50.27x18 23x12 51.30-24!
Dit is inderdaad sterker dan 51.29-23 19x28 52.32x23 16-21! (maar onder geen beding 52...13-19? wegens 53.23-18! en 54.30-24 enz. met dam op 4) 53.34-29 21-27! 54.30-24 20-25, waarna 55.39-34 faalt op de remise-combinatie 55...26-31!!, 56...14-19!, 57...25-30! en 58...30x37 =, terwijl zwart zich op 55.38-32 27x38 56.33x42 redt met behulp van het tijdelijke offer 56...25-30! 57.24x35 13-19 58.42-38 19x28 =.
51...19x30 52.34x25 16-21
Alleen zo houdt zwart nog een minieme overlevingskans. Van de twee alternatieven waarover hij beschikte, had 52...12-17 geforceerd verloren door 53.39-34! 13-19 54.34-30! 9-13 55.32-27! (nu pas) 55...17-21 56.27-22 +. En na 52...13-19 53.32-27! 9-13 (53...19-24? 54.29-23! +) 54.33-28! 19-24 55.39-33! (zie analyse-diagram) had wit eveneens op winst gestaan; drie voorbeeldjes:



[Stand in cijfers:
zeven zwarte schijven op 12 t/m 14, 16, 20, 24 en 26;
zeven witte schijven op 25, 27 t/m 29, 33, 37 en 38.]

1) 55...12-17 56.27-22! 17-21 57.29-23! (zo omzeilt hij de variant 57.38-32 13-18! 58.22x13 21-27 enz.; zie ook het commentaar bij Mansjiens 53ste zet) 57...14-19 58.25x14 19x10 59.23-19! en wit wint moeiteloos. Dit geldt ook voor het vervolg 59...13-18 60.22x13 24-30 61.13-9 30-35 62.9-3!, in welk geval 62...35-40 op slag verliest door 63.19-14!!, 64.28-23!! en 65.37-31 +.
2) 55...13-18 (met als rechtvaardiging 56.28-22? 14-19!! 57.25x23 12-17! 58.23x21 26x39 59.29x20 39-44 =; maar:) 56.37-32! en nu:
2.1) 56...12-17 57.27-22! (het eenvoudigst) 57...18x27 58.32x12 26-31 59.12-7 31-36 60.7-2 en zwart belandt in een hopeloos eindspel.
2.2) 56...16-21 57.27x16 12-17 58.16-11! 17x6 59.32-27 6-11 60.28-22! 26-31 61.22x13 31x22 62.38-32! 11-16 63.13-8 22-27 64.32x21 16x27 65.8-2 27-31 en nu bestaat wits leukste winst uit 66.2x30 31-37 67.30-48! 37-41 68.48-31! 41-46 69.29-23!! 46x19 70.31-9! +.
53.32-28! (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
zeven zwarte schijven op 9, 12 t/m 14, 20, 21 en 26;
zeven witte schijven op 25, 28, 29, 33 en 37 t/m 39.]

53...21-27?
’Anders was wit op veld 22 binnengevallen’, schreef ik naar aanleiding van deze zet in de krant. Inderdaad had Koeperman zowel op 53...13-19 als op 53...12-17 sterk 54.28-22 gespeeld. Maar daarmee is nog lang niet alles gezegd. Want waar wit in het eerste geval inderdaad gaat winnen, lijkt zwart in het tweede geval nog een piepkleine ontsnappingsmogelijkheid te kunnen creëren. Kijkt u maar:
1) 53...13-19? 54.28-22! 9-13 55.22-17! (tempodwang!) 55...12-18 56.17-11 19-23 (zwarts enige tegenkans) 57.29-24! 20x29 58.33x24 21-27 59.11-7 23-28 60.39-34! (noodzakelijke tussenzet; zie analyse-diagram) en nu: 



[Stand in cijfers:
zes zwarte schijven op 13, 14, 18 en 26 t/m 28;
zes witte schijven op 7, 24, 25, 34, 37 en 38.]

1.1) 60...18-23 61.7-2! 27-31 62.2x10!! 31x33 63.10-5!! met winst door overmacht na het gedwongen 63...23-29 64.34x32 33-39.
1.2) 60...18-22 (nu levert 61.7-2? niet meer dan remise op na 61...14-20! 62.2x16 20x40 enz.; maar:) 61.7-1! 27-31 62.37-32! 28x37 63.1-23 en zwart kan het opgeven.
2) 53...12-17! 54.28-22! 17x28 55.33x22 13-19 56.39-33 9-13 57.33-28 19-24 58.38-33 (op 58.29-23 doet zwart niet 58...14-19? maar 58...24-29!! 59.23x34 20-24! met - op zìjn beurt - redding brengende tempodwang na 60.38-33 24-30! =) 58...13-18! 59.22x13 21-27 60.13-8 (zie analyse-diagram) en nu een laatste splitsing:



[Stand in cijfers:
vijf zwarte schijven op 14, 20, 24, 26 en 27;
zes witte schijven op 8, 25, 28, 29, 33 en 37.]

2.1) 60...27-31? (merk op dat behalve 60...27-32?? ook 60...24-30? 61.25x34 27-32?? een blunder zou zijn vanwege 62.34-30! +) 61.37-32 31-36 62.8-2 en wit gaat te allen tijde door overmacht winnen. Een denkbaar vervolg is bijvoorbeeld 62...26-31 63.2x35 31-37 64.32x41 36x47 65.28-22! 47-36 66.22-17 36-18 67.17-11! (de computer kondigt zowaar al op dit moment winst-in-alle-varianten aan!) 67...18x45 68.11-6!! 14-19 (ook 68...45-50 69.33-29 verliest; en na eerst 68...45-1 handhaaft wit dezelfde tactische wending door ‘gewoon’ 69.33-28!! te spelen) 69.25x23 45x18 70.35-40! 18x45 71.6-1 +.
2.2) 60...14-19!! (alleen zo) 61.25x23 27-31 (of wellicht ook 61...27-32; of zouden we hier met net zo’n cruciaal keuzemoment te maken hebben als in de competitiepartij G. Jansen-Meijer die vier weken geleden in deze rubriek besproken werd?) 62.29x20 31x42 63.33-29* 42-48/26-31 en wit zou uitsluitend nog winnen wanneer hij erin slaagt - wat mij hoogst onwaarschijnlijk lijkt - al zijn vijf stukken naar de damlijn te loodsen.

Hoe dan ook - na het door Mansjien gespeelde 53...21-27, dat op zich natuurlijk goed verklaarbaar is (welke dammer zou, na vier uur lang aan zoveel pressie bloot te hebben gestaan, die verborgen redding uit variant ‘2.2’ wèl gevonden hebben?), laat Koeperman zijn tegenstander volmaakt kansloos:
54.28-22! 27x18 55.29-23 18x29 56.33x15 13-18 57.25-20 14x25 58.15-10 9-14
Het klopt als een bus voor wit: zelfs na dit oponthoud blijkt Koeperman precies op tijd op dam te komen!
59.10x19 (zie diagram)



[Stand in cijfers:
vier zwarte schijven op 12, 18, 25 en 26;
vier witte schijven op 19 en 37 t/m 39.]

59...25-30
Op 59...18-22 wint zowel de inlas 60.38-32 als het omslachtiger (doch niet minder overtuigende) 60.19-14 22-27 61.14-10! 27-31 62.39-33 31x42 63.38x47 25-30 64.10-5! 12-18 65.33-29 30-35 66.5-28 35-40 67.28-39 40-45 68.39-50 26-31 69.47-41! (maar vooral niet 69.47-42? wegens 69...18-22 70.50x6 45-50 71.29-23 31-37!! 72.42x31 50-45 =) en na nog 69...18-22 70.50x6 45-50 71.29-23 (71...31-36 72.41-37) kan zwart het opgeven.
60.19-14 18-23 61.38-33 12-18 62.14-10 18-22 63.10-4 22-28 64.33x22 23-29 65.22-17
Zwart geeft het op.

Volgend artikel in dit blog