---

_{"Ik wil zónder gevaar voor eigen leven kunnen zeggen dat ik níet geloof..."}

---

_{Veel is er al gezegd en geschreven over de Deense affiare. De gehele  wereld raakte in rep en roer. Is dit godslastering of niet? Mag dit zomaar én hoe wordt dit bestraft in Nederland? Panos Apostolidis ging op onderzoek uit en na veel speuren kwam hij terecht bij Professor Dr. Abram de Swaan. Een interview.}

---

Door Panos Apostolidis

Hoewel de geweldsgolf die de wereld in de greep hield voorbij is, zet de Deense spotprentaffaire twee maanden later nog altijd een duidelijke stempel op discussies in alle regionen van de maatschappij. Sociologisch wetenschapper Prof. Dr. Abram de Swaan (64) neemt de kwestie nog eens onder de loep. Zelf is hij de laatste - en voor zover bekend de enige nog levende Nederlander - die in de afgelopen 70 jaar werd veroordeeld wegens godslaster. 

AMSTERDAM – ‘Laat een ieder wiens godsdienstige gevoelens zijn gekrenkt of zich door bepaalde uitlatingen gegriefd voelt maar naar de rechter stappen. Alleen zo worden de grenzen binnen onze samenleving duidelijk’, reageert de ongelovige Abram de Swaan op spotprentaffaire rondom de moslimprofeet Mohammed.

Trots is hij er niet op, maar het is wel een status die hij koestert, zegt De Swaan. “Al ben ik natuurlijk in strikte zin geen godslasteraar, omdat artikel 147 van het Wetboek van Strafrecht niet gericht is tegen godslastering maar tegen het beledigen van de godsdienstige gevoelens van een volksgroep”. Hij schreef in 1965 in het extra ‘Jezusnummer’ van het roemruchte Amsterdamse studentenblad ‘Propria Cures’ over Jezus 'als een door zelfstudie omhooggeklommen timmermanszoon' en kreeg er een boete van 100 gulden voor.

Parodie
Het gewraakte verhaal dat in de kersteditie van het studentenblad verscheen, was bedoeld als parodie op de Haagse Post. “De HP had besloten het equivalent te worden van het weekblad Time en dus ook de idiote stijl van dat weekblad over te nemen,” herinnert Abram de Swaan zich. “Ik dacht: dat moet geparodieerd worden, laat ik ‘ns een verhaal nemen dat iedereen kent. Over de kruisiging van Christus. Dat heb ik herschreven in Time Weekly/HP stijl. De slotzin luidde profetisch: ‘In deze affaire is het verlossende woord nog niet gesproken’. En dan zag je bij het artikel een fotootje van nozem Abram de Swaan in een leren jackie met een sjekkie in zijn mond kijkend in een heilig stralend licht. Dat was de bureaulamp. Met als onderschrift: ‘De 33-jarige timmermanszoon Jezus “Ik kom” van Nazareth in gesprek met PC’s A. de Swaan’. Een grap dus. Ik geloofde toen niet dat iemand daar echt aanstoot aan zou nemen”.

Het Amsterdamse studentenblaadje belandde echter ver buiten de reguliere lezerskringen en werd opengeslagen in het Zeeuwse Tholen. De Swaan: “Dat is ongeveer de zwartste kerkgemeenschap van Nederland. En die namen daar begrijpelijkerwijs aanstoot aan. Al was het een studentenblaadje uit Amsterdam. Wat moesten ze ermee? Uiteindelijk heeft de vrijzinnige, christelijk historische minister Scholten, die toch een beetje last had van zijn achterban, de opdracht gegeven mij te vervolgen. Ik werd gedagvaard en moest van de rechter een boete betalen van 100 gulden, die mijn oom direct voor mij heeft betaald. En de Amsterdamse studenten hebben het honderdvoudige bijgedragen. Dat geld ging naar het anti-Apartheidsfonds”.

Artikel 147
Veel last zegt De Swaan niet gehad te hebben van zijn veroordeling. Propria Cures, het oudste studentenblad van Nederland, bestond toen al 70 jaar en was daardoor op allerlei mogelijke manieren verstrengeld in de Amsterdamse samenleving. “Van alle kanten werd ik gesteund en ik werd ook in de rechtszaal netjes bejegend. Grappig is wel dat het stuk opgenomen werd in de dagvaarding. En die is openbaar een mag daarom hilarisch genoeg vrijelijk gepubliceerd worden”.

In Nederland wordt godslaster maar zelden bestraft; in de afgelopen 70 jaar slechts drie maal. Sinds de beboeting van de Swaan is er geen rechter meer geweest die er iemand op heeft veroordeeld. De bekendste rechtszaak op grond van artikel 147 van het Wetboek van Strafrecht, is het zogeheten ‘ezelsproces’ tegen schrijver Gerard Reve in 1966. Hij had over God geschreven als een ezel waarmee hij zich voorstelde gemeenschap te hebben. De schrijver beriep zich op zijn rooms-katholieke geloof en ging vrijuit.
Voor zover bekend de laatste keer dat een aanklacht wegens godslastering bij de rechter strandde, betreft Theo van Gogh. Die had in 1995 in HP/De Tijd naar aanleiding van een aangifte tegen Theodor Holman, die "iedere christenhond" een misdadiger had genoemd, Jezus Christus uitgemaakt voor 'die rotte vis van Nazareth'.

Grenzen
Even, kort na de moord op van Gogh, is er in het kabinet zelfs sprake geweest om het wetsartikel in zijn geheel te schrappen, maar dat moet volgens De Swaan niet gebeuren. Hij juicht de kortgedingen zelfs toe die door de moslimgemeenschap tegen kamerlid Wilders en Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Broertjes vanwege de spotprentaffaire zijn aangespannen.

“Ik ben een ongelovige jood. Met een godslasterlijk verleden. Maar ik ben van mening dat het goed is dat er in Nederland een wet bestaat die de godsdienstige gevoelens van een volksgroep binnen de gemeenschap beschermt. Ikzelf heb die gevoelens niet, maar kan me voorstellen dat er mensen zijn bij wie die gevoelens zo sterk zijn dat zij zich gekwetst of gegriefd voelen door bepaalde uitlatingen. Zij moeten naar de rechter kunnen stappen. Dan wordt er naar gekeken en over gepraat. En de rechter kan aan de hand daarvan bepalen of iets kwetsend of grievend is, of dat het aanzet tot geweld en of er een legitieme reden voor is geweest. Alleen zo leren we de grenzen in onze samenleving kennen en die liggen in Nederland heel ruim”.

Ongeloofsbelijdenis
Er zit alleen wel een ijzeren voorwaarde aan volgens De Swaan die niet zoveel zegt te hebben met groepstradities. “Ik wil in Nederland ook te allen tijde kunnen zeggen dat ik niet geloof. Zonder gevaar voor eigen leven. Dat mag, nee dat moet ook gezegd kunnen worden. Dat is mijn ongeloofsbelijdenis. Zo moet iedereen dat binnen deze gemeenschap kunnen zeggen. Want ons individuele gedachtegoed verdient bescherming”. De Swaan doelt hier op de doodsbedreigingen die de laatste tijd steeds vaker worden gedaan aan de adressen van politici, schrijvers en filmmakers en niet te vergeten de geloofsmoord op Theo van Gogh.

Wat dat betreft ziet De Swaan liever een ‘opvanghuis voor van hun geloof gevallen mohammedanen dan de bouw van weer een moskee of een gebedshuis waar imam of ouderling de dienst uitmaken’, zoals hij dat in een van zijn inmiddels gebundelde columns in het NRC/Handelsblad schreef. Hij zegt dan ook enorm veel respect te hebben voor de ex-moslima en politica Ayaan Hirschi Ali met wie hij dit jaar op de UvA het academisch jaar heeft geopend. “Zij heeft er bewust voor gekozen niet te geloven. Zulke mensen moeten we beschermen, daar moeten anderen een voorbeeld aan kunnen nemen. Al is het natuurlijk niet altijd even opportuun wat zij zegt. Zeker niet in haar positie als Kamerlid”.

Cultureel veranderingsproces
Toch meent Abram de Swaan dat het de goede kant op gaat in Nederland. Vrees dat het hele gedoe rondom godslaster en vrijheid van mening escaleert heeft hij niet. De dialoog is geopend en dat schept ruimte. Ruimte voor veranderingen, nieuwe ideeën. Als voorbeeld noemt hij de verbeterde onderwijskansen en het verhoogde opleidingsniveau van moslimvrouwen, zoals Hirshi Ali. “Op deze wijze komt het traditionele islamitische wereldbeeld onder druk te staan en komt een ingrijpend cultureel veranderingsproces op gang,” besluit De Swaan. “Want er zijn zoveel dingen die wij nog niet weten. Dat is interessant. Daar moeten we niet bang voor zijn. Het is een spannende tijd waarin wij leven”. 

---

_{Prof. Dr. Abram de Swaan (64) is een Nederlands socioloog. Als universiteitshoogleraar is hij verbonden aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en was hij gasthoogleraar aan verscheidene buitenlandse universiteiten. Daarnaast is De Swaan vooral bekend van zijn wekelijkse columns in het NRC/Handelsblad die in een drietal bundels (Perron Nederland-1991, Halverwege de Heilstaat, Blijven Kijken zijn verzameld. Zijn meest recente boek is Woorden van de wereld; het mondiale talenstelsel, 2002).
De Swaan studeerde politicologie aan de UvA en aan twee Amerikaanse universiteiten: Yale en Berkeley. Hij was redactielid van het studentenblad Propria Cures (1963-'65) en van De Gids (1969-1991). In 1973 promoveerde hij cum laude op het onderwerp coalitievorming, om in hetzelfde jaar nog lector en in 1977 hoogleraar te worden. Tussendoor studeerde hij psychoanalyse en was van 1973 tot 1984 psychotherapeut.}

---

_{Deze  bijdrage is tot stand gekomen als zijnde een opdracht voor de School voor  de  Journalistiek. PEPERKLIP heeft er voor gekozen het interview tussen Panos en De Swaan  nog eens te publiceren en boven aan het blog te zetten.}

---

_{(foto: website De Swaan)}

Volgend artikel in dit blog