Met het door Koeperman gespeelde 18.22-17 komt een einde aan het even spannende als fascinerende speltype dat sinds wits 11de en zwarts 12de zet op het bord prijkte. Het kan de lezer moeilijk zijn ontgaan dat ik er vele alinea’s aan gewijd heb, zoveel zelfs dat hij wellicht de (niet onjuiste) indruk zal hebben gekregen dat ik de 10de matchpartij Koeperman-Van Dijk 1959 bovenal heb aangegrepen om eens flink uit te kunnen pakken over een thema dat mij aan het hart gebakken zit. Voor dìegenen echter wier nieuwsgierigheid desondanks nog niet bevredigd is, heb ik nog twee afsluitende opmerkingen.
De eerste daarvan heeft betrekking op de door Koeperman en Van Dijk gekozen openingsvariant. Inderdaad blijkt het speltype van de wederzijdse kerkhofbezetting in de praktijk het vaakst uit de symmetrisch (of op z’n minst similair) tegengespeelde Hollandse Opening voort te vloeien. Maar dat is, zoals de lezer impliciet al uit het commentaar bij Koepermans 11.28-22 kon opmaken, niet de enige openingsvariant die tot het bedoelde speltype kan leiden. Zo zal de ijverige student die met behulp van Turbo Dambase naar soortgelijke praktijkvoorbeelden speurt, óók op partijen stuiten die met de 1.31-26 19-23-opening (zie Keller-Roozenburg 1943) van start gaan, of met de openingsvariant uit de hierboven eveneens genoemde partij Gordijn-J. Jurg 1950. Waarbij zich - in beide gevallen! - bovendien nog allerlei kleine wijzigingen kunnen voordoen. Zo kende de partij Varkevisser-Wiersma uit de slotronde van het NK 1975 in principe dezelfde openingsvariant als Gordijn-Jurg; maar doordat de spelers niet met 1.32/33-28 18-23 2.38-32/33 maar met 1.32-28 20-24 2.37-32 18-23 3.41-37 13-18 waren begonnen, stond Gordijns schijf 46 bij Varkevisser op veld 47! Voorts is de wending 8…17-21 (9.26x17), 9…11x33 (10.39x28), 10…23-29 (11.34x23) en 11…18x29 die in Keller-Roozenburg uit de 1.31-26 19-23-opening voortsproot, natuurlijk evenzeer mogelijk vanuit de 1.31-26 18-23-opening (schijf 1 of 2 komt dan op veld 5 terecht). En tot slot is het goed te bedenken dat vrijwel alle van de openingsvarianten die hier zijn aangestipt, niet zelden ook met verwisselde kleuren vóórkomen! In dit verband noem ik slechts de partijen Slaby-W. de Jong, Brinta-toernooi 1963/1964 (1.32-28 18-23 2.38-32 12-18 3.43-38 20-24 4.49-43 8-12 5.31-27 2-8 6.36-31 15-20 7.41-36 17-22 8.28x17 11x22 9.33-28 22x33 10.39x28 23-29 11.34x23 18x29 12.28-22), en Bronstring-Scholma uit het NK 1984 (1.33-28 20-25 2.39-33 15-20 3.44-39 10-15 4.31-27 5-10 5.50-44 20-24 6.37-31 15-20 7.41-37 10-15 8.46-41 18-23 9.34-30 25x34 10.40x18 12x23 11.28-22 17x28 12.33x22 23-29).
Met mijn tweede en (aller)laatste opmerking wil ik op een interessante paradox wijzen. De drie (extra) partijen die ik in het commentaar bij Koepermans 15.46-41 de revue liet passeren (Sijbrands-Wielaard 1971, Woolschot-Van Marle 1996 en Neven-Abramsone 2001), alsook de (analytische) mogelijkheden die ik in de aantekening bij Van Dijks 16de zet aangaf, tonen onomstotelijk aan dat het in dit speltype draait om het al dan niet doorzetten van 32-28 en 37-32 enz. of 19-23 en 14-19 enz. Heeft een van beiden het centrum vanuit de linker vleugel weten te veroveren, dan is de symmetrische stellingsstructuur definitief doorbroken (en bevindt - zoals gezegd - dìe speler die als het ware achter het net heeft gevist, zich in zeer grote moeilijkheden). Dat wil zeggen: de symmetrie is slechts dan voorgoed van de baan wanneer de wederzijdse kerkhofbezetting uit een symmetrische openingsvariant is voortgevloeid. Maar het wordt een heel andere zaak wanneer er juist een a-symmetrische openingsvariant als in Gordijn-Jurg of Varkevisser-Wiersma aan vooraf is gegaan. Want in dat geval kan er, op voorwaarde tenminste dat het de speler met de ‘zwaarste’ linker vleugel (Jurg, Wiersma) vergund wordt 32-28 dan wel 19-23 te doen en de ander het centrum vanuit de rechter vleugel bezet (33-28 dan wel 18-23), wel degelijk een symmetrische situatie ontstaan! En wie dan de beste kansen krijgt, is vooralsnog een open, en in elk geval buitengewoon boeiende vraag…

Terug nu weer naar het werkelijke verloop van Koeperman-Van Dijk.
18…11x22??
Het kan niet anders of deze rampzalige beslissing moet zijn ingegeven door de veronderstelling dat het tactische vervolg 18…12x21(!) 19.26x17 11x22 20.27x18 13x22 21.35-30? 24x44 22.33x2 44-49 23.2-35 (zie analyse-diagram) gunstig voor wit zou zijn. 



[Stand in cijfers:
elf zwarte schijven op 1, 3, 4, 6, 9, 14 t/m 16, 20, 22 en 25 en een zwarte dam op 49;
elf witte schijven op 31, 32, 37, 38, 41 t/m 43, 45, 47, 48 en 50 en een witte dam op 35.]

Van Dijk hoefde deze afwikkeling evenwel geenszins te vrezen. Zo kan zwart - om te beginnen - al goed 23…14-19! 24.35x27 en nu eerst 24…49-35!! spelen. Wit moet dan wel berusten in een afspel waarin hij slechts twee schijven voor een dam heeft (bijvoorbeeld 25.32-28 9-13 26.27x9 3x14! 27.31-27 35-2! enz.), want de - wederzijdse - damvangst 25.45-40(?) 35x49 26.32-28 9-13 27.27x9 4x13 28.31-27 49-35 29.50-44 35x49 30.38-32 49x32 31.32x43 is uiteraard volstrekt onspeelbaar: na 31…25-30 32.43-39 20-25 zou zwart zelfs geheel kosteloos doorbreken naar dam!
Maar ook de volgende, grotendeels van Kaplan afkomstige variant lijkt eerder voordelig voor zwart dan voor wit:
23…9-13 24.35x2 49-35 25.45-40 35x49 26.2-35 3-8 27.35x2 49-35 (hier komt 27…22-28 28.32x23 1-7 29.2x11 6x17! 30.31-27 16-21! 31.27x16 49-40 eveneens in aanmerking -TS) 28.50-44 35x49 29.2-35 (een buitengewoon geestig steekspel van offers en tegenoffers; zie analyse-diagram)



[Stand in cijfers:
negen zwarte schijven op 1, 4, 6, 14 t/m 16, 20, 22 en 25 en een zwarte dam op 49;
negen witte schijven op 31, 32, 37, 38, 41 t/m 43, 47 en 48 en een witte dam op 35.]

29…22-27!! (Kaplan laat zwart hier met 29…1-7 30.35-13 49-35! 31.13x27 7-12! en 32…12-18 + vervolgen maar moet hebben overzien - het zij hem overigens vergeven - dat wit in plaats van 30.35-13? ook 30.35-2!! kan spelen) 30.32x21 (want 30.31x22 1-7!! 31.35-13/8 20-24! 32.13/8x35 14-19 33.35x11 6x28 34.32x23 49-40 35.23-19 40-35 36.19-14 15-20 zou zwart weer een dam-voor-twee-stukken opleveren) 30…16x36 31.37-32 14-19 32.35x8 49-35 33.8-12/17 en er is een macro-eindspel ontstaan waarin wit het meeste gevaar lijkt te lopen.
19.27x7 1x12
Eigenlijk is hiermee de beslissing al gevallen: zwart heeft domweg ‘geen stand’ meer. Maar de wijze waarop Koeperman het karwei afmaakt, is een lust voor het oog:
20.31-27 12-18 21.32-28 8-12 22.37-32 (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
vijftien zwarte schijven op 3, 4, 6, 9, 12 t/m 16, 18 t/m 20, 24, 25 en 29;
vijftien witte schijven op 26 t/m 28, 32, 33, 35, 38, 40 t/m 43, 45, 47, 48 en 50.]

22…25-30
Op 22…18-23 geeft Kaplan als mogelijk vervolg 23.42-37! 12-18 24.27-21! 16x27 25.32x21 23x32 26.37x28 18-23 (gedwongen vanwege de dreiging 27.28-23 +) 27.28-22 met beslissende aanval tegen de zwarte rechter vleugel.
23.43-39 20-25 24.41-37
Koeperman stelt zich op het standpunt dat de (opsluitings)manoeuvre 40-34x34 tòch niet wegloopt, en ziet derhalve geen reden waarom hij zich zou overhaasten. Inderdaad mag zwart niet met 24…30-34? 25.39x30 25x34 reageren wegens 26.35-30! 24x44 27.50x30 18-23 (wat anders?) 28.33x24 14-20 29.27-22! 20x29 30.30-24! 29x20 31.22-18 13x33 32.38x7 + (Kaplan).
24…18-23 25.28-22!
En nu is 25…30-34? 26.39x30 25x34 verhinderd door simpel 27.33-28! en altijd 28/29.38-33 +. Merk op dat zelfs in deze klassiek opgezette partij een - zij het bescheiden - rol is weggelegd voor Koepermans favoriete basisschijf 47!
25…6-11 26.33-28 11-17 27.22x11 16x7 28.26-21 13-18 29.21-17 12x21 30.27x16 9-13
Op direct 30…3-8 had wit desgewenst naar een gewonnen eindspel kunnen combineren met 31.38-33(!) 29x27 32.37-32! (efficiënter nog dan het door Kaplan aangegeven 32.37-31 en 39-33-29) 32…27x38 33.42x33 23x32 34.33-29 24x44 35.35x11 44x35 36.11-7, waarna de twee dammen spoedig de beslissing brengen.
31.28-22 18x27 32.32x21 3-8 (zie diagram) 



[Stand in cijfers:
twaalf zwarte schijven op 4, 7, 8, 13 t/m 15, 19, 23 t/m 25, 29 en 30;
twaalf witte schijven op 16, 21, 35, 37 t/m 40, 42, 45, 47, 48 en 50.]

33.21-17
Dit is wel heel ‘relaxed’ gespeeld: ik stel mij voor dat er plannen te bedenken moeten zijn waarbij wit (veel) eerder naar dam doorbreekt. Maar het is waar dat de door Koeperman gekozen methode in het geheel niets bederft.
33…8-12 34.17x8 13x2 35.37-31 4-9 36.31-27 9-13 37.40-34! 29x40 38.45x34!
Het heeft erg lang geduurd, maar eindelijk gaat wit dan toch tot de opsluiting van zwarts linker vleugel over.
38…2-8 39.27-21 8-12 (zie diagram)



[Stand in cijfers:
tien zwarte schijven op 7, 12 t/m 15, 19, 23 t/m 25 en 30;
tien witte schijven op 16, 21, 34, 35, 38, 39, 42, 47, 48 en 50.]

40.21-17 12x21 41.16x27
Alweer geldt dat Koeperman zich geen moment overhaast. En waarom zou hij ook: ondanks het feit dat het verschil-in-ontwikkeling inmiddels tot 13(!) tempi ten gunste van zwart is opgelopen, blijft wit huizenhoog gewonnen staan!
41…13-18 42.38-33!
Naar alle waarschijnlijkheid was ook 42.48-43 7-12 43.34-29 24x44 44.35x22 gewonnen geweest. Maar in het 5x3-eindspel dat in dat geval zou zijn ontstaan (44…23-29!? 45.50x39 29-34 46.39x30 25x34 47.27-21 34-40 48.22-17 12-18 49.17-11 40-45 enz.), heeft wit veel meer praktische problemen op te lossen dan na de positionele methode waarvoor Koeperman met de tekstzet kiest.
42…7-12 43.42-38! 15-20
Meteen 43…23-29 44.34x23 18x29 had geen wezenlijk verschil gemaakt na 45.33-28! 30-34 46.39x30 25x34 47.48-43! Bijvoorbeeld 47…15-20 48.27-21 20-25 49.21-16 12-17 50.38-32 14-20 51.32-27 29-33 (alleen zo komt zwart nog tot enig tegenspel) 52.28x30 25x34 53.27-21! 17x26 54.16-11 (met dank andermaal aan schijf 47!) 54…24-29 55.11-7 29-33 56.35-30! 34x25 57.7-1 en na 58.43-39 33x44 59.50x39 kan zwart het opgeven.
44.48-43! (zie diagram)



[Stand in cijfers:
negen zwarte schijven op 12, 14, 18 t/m 20, 23 t/m 25 en 30;
negen witte schijven op 27, 33 t/m 35, 38, 39, 43, 47 en 50.]

44…23-29 45.34x23 18x29 46.27-21!
Fraai gespeeld! Omdat 46…19-23 verliest door 47.21-17! 12x21 48.33-28 23x32 49.38x16 (bijvoorbeeld 49…14-19 50.16-11 30-34 51.39x30 25x34 52.11-7 29-33 53.43-38! 33x42 54.47x38 +), kan zwart, die geen andere optie meer heeft dan 46…30-34 te spelen, niet verhinderen dat wit alsnog tot dat ijzersterke (48.)33-28 komt.
46…30-34 47.39x30 25x34 48.33-28!
Zo legt Koeperman zes van de zeven vijandelijke schijven aan banden.
48…20-25 49.47-42(!)
Met 49.21-16/38-32 enz. kon wit weer aansturen op de spelgang uit de aantekening bij Van Dijks 43ste zet. Maar Koeperman laat zien dat voor het profylactische 47-42-37-32 eveneens veel te zeggen valt:
49…12-18 50.42-37(!) 25-30 51.21-16 14-20 52.16-11 20-25 53.37-32(!) 18-23 (zie diagram)



[In cijfers:
zeven zwarte schijven op 19, 23 t/m 25, 29, 30 en 34;
zeven witte schijven op 11, 28, 32, 35, 38, 43 en 50.] 

54.43-39(!) 34x43 55.38x49
Gedurende de eerste achttien zetten was het een echte partij (en wàt voor één!), daarna kon Van Dijk nog slechts de rol van aangever vervullen in een door Koeperman geregisseerde show. Aan de totstandkoming van wat ik een heus kunststukje zou willen noemen, bleef Van Dijk zelfs in de even karakteristieke als esthetisch verantwoorde stand na 55.38x49 zijn bijdrage leveren. Hoe? Door het precies op het juiste moment - niet te vroeg, maar vooral ook niet te laat - op te geven!

Volgend artikel in dit blog