(Engelse versie op 9 mei 2006 coverstory van AgoraVox)

Vandaag vieren we de 56ste verjaardag van de Europese Unie. Op 9 mei 1950 sprak Robert Schuman, destijds de Franse minister van buitenlandse zaken, een verklaring uit waarin hij pleitte voor samenwerking tussen Frankrijk en Duitsland.

Het belang van deze zogenaamde Schumanverklaring voor het Europese integratieproces kan niet voldoende worden onderstreept. Niettemin zou ik op deze dag tevens aandacht willen schenken aan de essentiële Anglo-Amerikaanse bijdrage aan de totstandkoming van de Europese Unie.


Schuman en zijn ghostwriter Monnet’s Europa

De Schumanverklaring kan inderdaad worden gezien als de geboorteakte van de Europese Unie. Deze, door de vooraanstaande Franse ambtenaar Jean Monnet geschreven verklaring, was gebaseerd op een simpele constructie: Europese samenwerking op politiek relevante, maar vooral technische terreinen.

Het tactische voordeel van deze werkwijze was, en is nog steeds, dat politiek gevoelige kwesties door technocraten worden opgelost. Schuman en Monnet veronderstelden voorts terecht dat samenwerking op het ene terrein al snel zou leiden tot samenwerking op andere terreinen.

Vooral de in 1957 opgezette Europese Economische Gemeenschap bleek een briljante zet. Ter bevordering van een gemeenschappelijke markt bleek het nodig verschillende aanpalende kwesties – zoals milieu, migratie en rechten van arbeiders – op Europees niveau aan te pakken.


Churchill’s blauwdruk voor de Verenigde Staten van Europa

Hoe belangrijk de Schumanverklaring voor de Europese integratie ook is geweest, niet mag worden vergeten dat Winston Churchill, destijds premier van het Verenigd Koninkrijk, al eerder voorstellen had gedaan voor een vreedzame Europese samenwerking. De projecten waarbij hij betrokken was, beschrijven in detail de Europese Unie zoals we die nu kennen.

Een jaar vóór de Schumanverklaring nam de Westminster Conference een Resolutie aan waarin de contouren van de huidige Europese Unie worden beschreven. Deze conferentie werd georganiseerd door de in 1949 opgerichte Europese Beweging (European Movement). Aan de oprichting ging in 1948 in Den Haag een door Winston Churchill voorgezeten congres vooraf. Het congres riep op tot een politieke, economische en monetaire Unie van Europa.

Diezelfde oproep lezen we terug in de Resolutie van de Westminster Conference: oprichting van een economische unie met een gemeenschappelijke markt en vrij verkeer van mensen, goederen en kapitaal, leidend tot een monetaire unie met één munt en een centrale monetaire autoriteit, door politieke samenwerking welke openstaat voor alle Europese naties, en hun overzeese gebieden, die de democratische beginselen van zelfbestuur praktiseren. Bijna zestig jaar later herkennen we hierin de Europese Unie.

De vooruitziende blik van Churchill, of misschien wel zijn realisme, horen we terug in zijn beroemde Zurich-toespraak uit 1946. Tijdens deze toespraak, waarin hij pleitte voor een Verenigde Staten van Europa, stelde hij dat de eerste stap om de Europese Familie te herenigen, zou moeten bestaan uit een partnerschap tussen de oude aartsrivalen Frankrijk en Duitsland.


Amerika’s honingpot na WOII

Churchill’s oproep voor een samenwerking tussen de Europese staten kwam niet uit de lucht vallen. De aansporingen daarvoor moeten we zoeken in de Amerikaanse hulp aan het door oorlog verwoeste oude continent.

George C. Marshall, destijds de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, stelde in 1947 voor dat Amerika financieel zou bijdragen aan de wederopbouw van Europa. In het kader van het zogenaamde Marshall plan kregen de Europese landen tussen 1948 en 1952 voor 13 miljard dollar hulp.

Deze hulp kwam met een voorwaarde: de Europese staten moesten gezamenlijk een plan voor de wederopbouw opstellen. Daartoe werd de Organisatie voor Europese Economische Samenwerking (OEES) opgericht.

De doelen van de OEES waren onder andere het bevorderen van de Europese samenwerking bij de wederopbouw, het schrappen van de handelsbarrières en het streven naar arbeidsmigratie, een vrijhandelszone en een vrij betalingsverkeer. De kenmerken van de huidige EU zijn hierin duidelijk te herkennen.

De landen die in de OEES samenwerkten, vielen later uiteen in twee blokken: de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en de Europese Vrije Handels Associatie (EFTA). Terwijl in de jaren daarna de EEG zich omvormde tot de Europese Gemeenschap en ‘onderdeel’ werd van de Europese Unie, brokkelde de EFTA af. Een voor één traden de EFTA-leden toe tot de EEG, daarna de EG en de EU.

In deze politiek-economische variant van Darwin’s “overleving van de sterkste” won de politieke club (EU) het van de puur economische (EFTA).


Amerikaanse Ost-politik na de Berlijnse Muur

De integratie van Europese staten bleef in eerste instantie beperkt tot West-Europa. De landen in Oost-Europa lagen immers achter het IJzeren gordijn.

De wapenwedloop die de Amerikaanse president Ronald Reagan in de jaren tachtig van de vorige eeuw ontketende, leidde uiteindelijk tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. In 1989 viel de Berlijnse Muur. Daarna volgde het IJzeren gordijn. Een verenigd Europa lag voor het oprapen.

Amerika, onder leiding van president George H.W. Bush, maakte van deze gelegenheid handig gebruik en pleitte voor een snelle toetreding van de net bevrijde landen tot eerst de NAVO en later de EU. Of in de woorden van George H.W. Bush: “let Europe be whole and free”. De contouren van een nieuwe wereldorde werden zichtbaar.

Amerika slaagde er op deze wijze in heel Europa te verenigen in twee etappen: eerst de integratie van West-Europa na de militaire overwinning op het Naziregime van Hitler, later de aansluiting van Oost-Europa na de politieke en economische overwinning op het communisme.


Slotopmerkingen

De voorstellen van Schuman en Monnet moeten in relatie worden gezien met de visie van Churchill en de inzet van de Amerikanen. Ieder heeft op eigen wijze bijgedragen aan de integratie van het oude continent.

Churchil zorgde voor een blauwdruk; Amerika voor politieke druk en economische beloning; op hun beurt ontwierpen Schuman en Monnet een samenwerkingmechanisme.

Het uitzonderlijke van de Schumanverklaring is dat Frankrijk zich een goede overwinnaar toonde en de weg opende naar een ingrijpende samenwerking met aartsvijand Duitsland. Met recht wordt 9 mei daarom als Europadag gevierd.

Copyright © 2006 Atilla Arda

Volgend artikel in dit blog