Onder 'Periscoop op!' moet natuurlijk ook zo nu en dan  iets over onderzeeboten staan. Ter gelegenheid van de viering van het 100-jarig bestaan van de Nederlandse 'Onderzeedienst', dit jaar, haalde ik wat persoonlijke herinneringen op.

Niets vermoedend op voorjaarsreis naar 'Islands in the sun'  

Het was niet gepland, deze wereldreis - daar kunnen Petra en ik persoonlijk van getuigen. Het zou slechts voor een reis van twee maanden zijn dat ik, als 'vierde officier' a/b Hr.Ms. Dolfijn, medio januari '62 uit Den Helder vertrok voor de voorjaarsreis van Smaldeel 5. Dit vlootverband bestond verder uit ons vliegkampschip Hr.Ms Karel Doorman, de onderzeebootjagers Hr.Ms. Limburg en Groningen, en de andere 'sub' Hr.Ms. Zeeleeuw - met jaargenoot/groede vriend Ab Dijkstra aan boord. Na terugkomst in april zouden Petra en ik ons verloven, het liep 'even' anders uit..

Op een mooie zondag, medio maart, tezamen met beide jagers liggend in Cartagena (Colombia), verstoorden herhaalde malen de fluiten van onze schepen de rust over de haven: een korte, twee lange en weer een korte stoot - de 'P' waarvan we als adelborsten op het Kon. Instituut voor de Marine hadden geleerd dat dit betekende dat alle 'P'-assagiers aan de wal zich onmiddellijk aan boord moesten melden. Het ongelofelijke gebeurde: binnen twee uren was iedereen aan boord, Er was aan boord een 'Flash'-bericht ontvangen die ons opdroeg met hoogste spoed rendez-vous te maken met het smaldeel, aan lijzijde van Aruba. Die positie naderend - waar de andere schepen al lagen te dobberen - kregen we de telegrafische vraag: "wat heeft U nog nodig om oorlog-gereed te zijn?". Nu is onderzeeboot  in principe altijd gereed voor alle eventualiteiten, maar we misten een telegrafist. Aan boord van de Doorman meldde telegrafist De Vries zich als vrijwilliger. Hoewel het berichten-verkeer met 'Den Haag' zodanig hoog was geclassificeerd dat alleen officieren de seintjes mochten ontcijferen, bevroedde hij dat er enkele schepen naar Nederlands Nieuw Guinea (NNG) zouden worden gezonden. "Daar zal eerder de Doorman dan de onderzeeboten bij zijn", gokte hij verkeerd - om deze gok verder gedurende zeven maanden te betreuren.

In zes uur tijd zijn de twee jagers en twee onderzeeboten 'opgetopt' voor operaties aan de andere kant van de wereld - een proeve van operationeel kunnen die mij nog met bewondering vervult. 'Marineschepen voor vlagvertoon naar San Diego', kopte De Telegraaf de volgende ochtend, 15 maart, in Nederland. "Oh je, daar gaat onze verloving in april",verzuchtte Petra terecht - voortijdig geconfronteerd met de ongewisheden van het Marineleven. Een confrontatie die zij later nog vele malen dapper heeft moeten doorstaan..

Voor de jongere officieren en de schepelingen kwam de opdracht om naar NNG te gaan als een volslagen verrassing. Alleen de commandant , het hoofd technische dienst, de oudste officier en de navigatieofficier, waren van deze mogelijkheid voor vertrek uit Den Helder op de hoogte. Beide jagers gingen inderdaad in eerste instantie naar San Diego; de twee 'boten' echter naar Manzanillo, gelegen aan de ZW-kust van Mexico.  

Serieus op pad

"Manzanillo bestaat uit 3 kerken, 6 bordelen en 12 kroegen", seinde Ab mij opgewekt per lamp gedurende een achtermiddag-wacht naast elkaar varend op weg naar die, kennelijk interessante, plaats. Zijn oudste officier had toevallig, tijdens een verlof, dat stadje eerder bezocht. Het bleek na aankomst in de haven ongeveer te kloppen - ons verblijf was te kort om alle gelegenheden op aanwezigheid en doelstelling te checken.

Na afmeren op de boei heeft de lokale gouverneur vergezeld van vijf tot de tanden toe bewapende lijfwachten onze boot gedurende korte tijd bezet. Pas na vele borrels - en een langdurig verblijf op het 'officierspotje' (WC) waarin Playboy's 'Miss June' (van '61) in al haar pracht was ten tooi gespreid - aanvaardde dat heerschap dat ons bezoek van louter vriendschappelijke aard was.

Naast elkaar liggend bereidden beide boten zich voor op de komende oversteek. De sportieve rivaliteit tussen beide commandanten was echter zodanig, dat er daarbij weinig gestructureerd overleg plaats vond tussen hen en hun officieren. Dit zou tot uiting komen in het volgen van geheel verschillende oversteken van de Stille Oceaan.

Toen na enkele dagen het bericht uit Den Haag kwam om uit te varen, spoedde Ab, als voedingsofficier van de Zeeleeuw (ZLW), zich naar de lokale markt om (alle) verse waren in te slaan. Zijn tegenvoeter op de Dolfijn (DLF), Erik van Es, arriveerde daar een half uur later - met de enig beschikbare truck. "Zullen we maar delen, dan rijden we samen terug", suggereerde Erik - hetgeen geschiedde. Zelf zal ik nooit de teleurgestelde gezichten van de nonnen vergeten toen mijn matroos-wasbaas en ik al ons door hen zo zorgzaam over lijnen te drogen gespreid schoon wasgoed, ruw wegritsten.

Wij vertrokken eerder omdat de ZLW nog moest wachten op flessen freon voor de air-conditioning. Dit kwam onze commandant goed uit, want de voormalige Amerikaanse onderzeeboot ZLW, kon met haar vier diesels bovenwater aanmerkelijk sneller varen dan onze Nederlandse onderzeeboot met twee diesels. Na zo'n vijf dagen kon onze commandant zijn nieuwsgierigheid naar de positie van de ZLW niet bedwingen: "My position is.....What is yours", seinde hij (uiteraard geclassificeerd) ongeveer - daarmee wel de radiostilte verbrekend. Toen het antwoord binnen kwam, brak bij ons een hilarisch gelach uit: die stomme Zeeleeuw had kennelijk geen goede nota genomen van het gestelde in de 'Oceanographic Atlass' betreffende heersende stromingen. Daarop gewezen, kwam van onze zusterboot het antwoord: "Attendeer U op VVKM 13 para..". VVKM 13? - dat voorschrift ging toch over financiele zaken, wat hadden die hiermee te maken? Het bleek dat in dit voorschrift een nog uit de Koreaanse oorlog stammend besluit stond dat, als een schip in dit gebied zich ten noorden van de Kreeftskeerkring bevond, de extra gevarentoelage-regeling van toepassing was. Einde gelach, althans bij ons..

Al een tijd op een loods wachtend voor de dicht beboste - en daardoor moeilijk te onderscheiden - kust van Guam, kwam majoor-machinist Warlich op de brug om een luchtje te scheppen. "Ik ben in de oorlog in Guam geweest", zei hij, bedachtzaam een strootje rollend - "maar dit is niet de haven van Guam". Onze arme navigatie-officier die het, zoals alle jongere officieren aan boord, niet zo gemakkelijk had - ging bijna door de knieen. Gelukkig verscheen kort daarop toch de juiste loodsboot.

Ten zuiden van Guam kwamen we in een heuse tyfoon terecht - de enige keer dat ik echt heb gevreesd dat een boot zou omslaan. Een Amerikaanse vliegtuig dat eerst nog informatie gaf over de bewegingen van het oog van  'Sweet Georgia', staakte daarmee na twee dagen vanwege: "No shipping in this area"..

Op weg naar Hollandia volgden wij zig-zag koersen tegen mogelijk gevaar van Indonesische onderzeeboten. Dit was enigszins overdreven, zoals ons na aankomst aldaar (op 22 april) is gebriefd, maar: 'better safe than sorry' - en Schout bij Nacht Reeser, de voortreffelijke Commandant der Strijdkrachten in NNG (COSTRING), was diep onder de indruk van onze operationele instelling. De ZLW bleek ons in Hollandia (toch) drie dagen voor te zijn geweest - over VVKM 13 hebben we het met onze collegae maar niet gehad..  

Oorlogspatrouilles rond Nederlands Nieuw Guinea

Na een onderhoudsperiode in onze thuishaven Biak en oefeningen met onderzeebootjagers in mei waarbij ook de mooie havenstad Manokwari is bezocht, vertrok de DLF op 9 juni voor haar eerste oorlogspatrouille. Deze was in eerste instantie gericht tegen infiltratie van Indonesische motortorpedoboten (MTB's). Deze MTB's zouden, volgens onze uitstekende marine-inlichtingen dienst (MARID), vanuit Ceram trachten een compagnie troepen op het eiland Misool, ten ZW in NNG, aan land te zetten.

In de ochtend van 17 juni onderschepten onze telegrafisten een vijandsmelding van een Neptune aan COSTRING. Dit marine-patrouille vliegtuig had op haar radar een groot doel gedetecteerd dat langs de kust van Ceram in oostelijke richting voer. De positie van het schip was ongeveer 50 mijl ten westen van de DLF, zodat het een kwestie van afwachten was. En inderdaad, na enige tijd pikte onze sonar het geruis op van zware diesel-motoren, dat allengs sterker werd. Onze commandant herkende door de periscoop het schip als het hoofdkwartier-tevens troepen-transportschip Multatuli. Een 'flash' vijandsmelding werd verzonden en het schip kust-inwaarts gevolgd. Niets vermoedend ging dit - in camouflagekleuren geschilderde - schip, op de rede van Wahai (noordkust Ceram) ten anker. Aan dek waren militairen druk in de weer en vanaf steigers aan de wal voeren sloepen af en aan. Van deze bezigheden zijn periscoop-foto's gemaakt.

Het was de droom van elke onderzeebootcommandant: een belangrijk 'vijandelijk' doel dat bovendien stil lag! Het werd onze commandant dan ook te machtig en de radiomast ging weer op, ditmaal om een dringend verzoek aan COSTRING te zenden om de Multatuli tot zinken te mogen brengen. Nu bestond er een klein probleem: formeel had de DLF niet binnen de territoriale grens van 12 mijl vanaf de kust van Ceram mogen komen. Zelden is er zo snel een antwoord ontvangen: drie-maal 'Negative'. Tot onze opluchting kreeg onze commandant echter geen uitveger over zijn duidelijk overschrijden van de zuidelijke patrouillegrens. 

De volgende dag kreeg de DLF opdracht om de ZLW af te lossen, die een patrouille uitvoerde boven de Aroe-eilanden, zo'n 500 mijl ten zuid-oosten van Wahai. Over de onderwater-telefoon is op de afgesproken plaats contact gemaakt, waarna de boten bovenwater kwamen. Commandant ZLW kwam per rubberboot langszij om bijzonderheden over te geven. Ab Dijkstra en ik konden vanaf de brug naar elkaar zwaaien. De ZLW had een vrij eentonige patrouille gehad, m.u.v. een grote schrik: rustig op 250 voet diepte varend stootte de boot met haar 2 meter onder het schip uit stekende sonar-transducer op een rif - die er volgens de kaart (van 1928 !) niet lag - althans toen niet. Water spoot door de sonarbun de boegbuiskamer in, en de boot werd pijlsnel naar periscoopdiepte gebracht voor het uitvoeren van provisorische afdichtingen.

De ZLW voer na ons rendez-vous terug naar haar basis Manokwari, alwaar haar aflosser, Hr.MS. Walrus (WLR) op 12 juli arriveerde. De volgende dag aanvaardde zij de thuisreis via Madagaskar, Lagos en Dakar. Het aandoen van deze Afrikaanse havens was om 'goodwill' te kweken in de VN, alwaar veel kritiek bestond op het Nederlandse beleid t.a.v. NNG. Met het 'ronden' van dit continent vestigde zij het record van de geografisch langste reis om de wereld van een Nederlandse onderzeeboot.

'Reeser's Rust' en verkenningen van baaien op jacht naar MTB's

Na een week van vruchteloos patrouilleren, wllde COSTRING de bemanning van DLF twee dagen rust gunnen in Kaimana, aan de Z- kust van NNG. Zeventien dagen oorlogswacht van zes-uur-op-zes-uur-af gaat je niet in de koude kleren zitten - zeker niet bij een gemiddelde temperatuur van 30 graden en enkel eten-uit-blik. Deze rust bleek evenwel van kortere duur, te weten zes uren. De MARID had vastgesteld dat er acuut infiltraties dreigden - dit keer vanaf de Kei-eilanden, ongeveer 150 mijl west van ons laatste patrouilleterrein. De DLF werd daarom - na dit door de bemanning als 'Reeser's rust' betiteld havenbezoek - weer op pad gestuurd, om als vooruitgeschoven uitkijk te fungeren.

De zuidelijke grens van ons patrouillegebied lag formeel 30 mijl ten noorden van de Kei-eilanden, hetgeen onze commandant  echter niet belemmerde om, op eigen initiatief, op 27 juni op 100 meter diepte langs de westkust van het eiland zuidwaarts te varen, alwaar halverwege de Indonesische marine-steunpunt Elat lag. Wat je onze 'macho' - commandant ook kon verwijten , gebrek aan durf en initiatief horen daar zeker niet bij!

Navigerend op een fotokopie van een zeekaart uit (ook) 1928, in een gebied vol met riffen en ondiepten, is op periscoopdiepte de baai van Elat binnen gevaren. Spiegelgladde zee en een groot aantal vissende prauwen vergden hierbij uiterste behoedzaamheid bij het opsteken van de periscoop. Van 2 mijl afstand zijn foto's gemaakt van de ten anker liggende grote militaire tanker Bunju en de kleinere tender Karang Raya - en van de langszij de tanker afgemeerde vier MTB's. Aan de pier lag een klein escorte-vaartuig. Vlak voor het verlaten van de baai keek een verschrikte visser op 10 meter afstand in het net boven het wateroppervlak verschijnende periscoop-oog: "neer periscoop!..".

Op veilige afstand van de wal is het resultaat van de verkenning aan COSTRING gerapporteerd, waarna de patrouille ten noorden van het eiland werd hervat. De volgende dag moest, tijdens snuiveren, drie maal weggedoken worden voor Indonesische vliegtuigen. Intussen kreeg de MARID steeds meer aanwijzingen dat een infiltratie vanuit Elat inderdaad op handen was. Reden voor COSTRING om de DLF ditmaal opdracht te geven opnieuw de baai van Elat te verkennen. Dit gebeurde op 30 juni onder gunstiger omstandigheden: ruwe zee die een opgestoken periscoop maskeert, en veel minder prauwen. De situatie in de baai bleek ongewijzigd, hetgeen - wederom op veilige afstand - aan 'de wal' is gerapporteerd.

's Avonds - weer teruggekeerd op onze patrouillelijn ten noorden van het eiland en bovenwater varend - meldde onze radaroperateur vier contacten komend vanaf Elat en op een noordelijke koers - dus onze richting uit. Na 'drie claxons' voor het duiken, en 'aanvalsploeg op post', ging de zoveelste vijandmelding eruit. Veel meer zou de DLF niet kunnen doen, want tegen de - inmiddels door de sonar als zodanig geclassificeerde - MTB's, begin je met torpedo's niet veel. Maar aan de wal was men gealarmeerd - en dat was ons voornaamste opdracht. In dit geval bleek het slechte weer reden te zijn voor de MTB's om hun infiltratiepoging op te geven: de sonar meldde dat de boten waren omgedraaid: "geruis wordt zwakker, peiling hetzelfde".

Op 2 juli kreeg de DLF nogmaals opdracht om de baai van Elat te verkennen. Op weg daarheen meldde de sonar geruis, waarna op de radar vier echo's zijn waargenomen die met hoge vaart richting Ceram wegvoeren -'onze' MTB's, de lafaards..

Drie mijl voor de ingang van de baai passeerde het escorte-vaartuig ons op korte afstand, waarna de grote tanker volgde. In de baai bleek geen enkel schip meer te bekennen. Het infiltratieplan was kennelijk afgelast vanwege slecht weer en waarschijnlijk ook vanwege de onderkende verhoogde Nederlandse waakzaamheid in de regio. De DLF kreeg opdracht om de Warubaai op de NO-kust van Ceram te verkennen, om te zien of de Karang Raya en de MTB's zich daarin bevonden - zoals de MARID vermoedde. Bij verkenning aldaar op 4 juli, bleek dat niet het geval te zijn. Een zware deining maakte het ankeren voor deze schepen ook onmogelijk. Daarop volgde de opdracht: "verken zo spoedig mogelijk de Wahaibaai en de Selemanbaai". Aan de oppervlakte varend op weg naar deze westelijker op Ceram gelegen baaien, is de boot 's nachts twee maal onderwater gedwongen dooreen eigen Neptune marinepatrouille-vliegtuig dat ons met lichtfakkels verlichtte. Na een nijdig telegram aan de Neptune, is de opmars snuiverend (=onderwater varend op de dieselmotoren) vervolgd teneinde deze bevriende 'kist' geen aanstoot meer te geven. Beide baaien bleken vrij van vijandelijke schepen.

Op 7 juli is in Biak afgemeerd na een patrouille van 29 dagen; de langste en meest enerverende patrouille door een onderzeeboot in NNG gemaakt.  

Afgeblazen acties tegen de dreigende Indonesische invasie

Op 27 juli vertrok de DLF richting NO-kust van Halmahera (het vroegere Celebes) , ten westen van NNG. De WLR patrouilleerde toen al voor de ZO-kust van dat eiland. Zo zouden twee mogelijke Indonesische opmars-routes naar NNG bewaakt worden. Nauwelijks in haar gebied, kreeg de DLF opdracht om naar Ambon (ZW-kust Ceram) te spoeden, teneinde daar troepen-transportschepen met parachutisten aan te vallen. Op 2 augustus, toen de boot via de Molukken-zee, westelijk van Halmahera, al een heel eind op weg was, is de laatste opdracht geanuleeerd - het verzoek van COSTRING aan 'Den Haag' om te laten aanvallen, bleek te zijn afgewezen. Na nog een week patrouilleren voor de NO-kust van Halmahera, keerde de DLF op 20 augustus terug in Biak.

Ook de WLR heeft aanvankelijke opdrachten om aan te vallen niet mogen uitvoeren. De eerste gelegenheid daartoe betrof, achteraf geanalyseerd, waarschijnlijk een tender met een zestal Russisch-gebouwde W-klasse onderzeeboten gelegen in een baai aan de ZO-kust van Halmahera. De tweede, een groot koopvaardijschip beladen met o.a. voorraden voor de Tupolev-bommenwerpers, op de rede van Ambon.

Het einde van Nederlands Nieuw Guinea en terugreis

Op 15 augustus is in New York de overeenkomst over 'West Nieuw Guinea' en Indonesie gesloten, waarbij het bestuur aan een voorlopig ingestelde VN-instantie werd overgedragen. De doelstelling van onze regering, om de soevereiniteit over NNG te handhaven totdat de Papoea's in staat zouden zijn om het zelfbeschikkingsrecht uit te oefenen, is - helaas voor de Papoea's - niet bereikt. Aan de inzet van de KM-eenheden - en van sinds '60 aangevoerde KL- en KLU-versterkingen - heeft dit niet gelegen.

Persoonlijk denk ik dat Nederland (en wij krijgers ter plaatse), bij deze crisis door de oog van de naald zijn gekropen - er dreigde een invasie die wij moeilijk hadden kunnen keren. Met name tegen de Indonesische Tupolev bommenwerpers hadden wij geen verweer.  

Intrigerend blijft de vraag of er ook Sovjet-onderzeeboten aan Indonesische zijde zijn ingezet. Dit is, jaren later, in een krantenartikel  bericht. Heeft Nederland bijna de dubieuze eer gehad om ook met de Sovjet-Unie slaags te raken?

Later is gebleken dat Sukarno, tegen de zin van zijn top-officieren, had geeist dat de hele Nieuw-Guinea-affaire voor 17 augustus - de Indonesische Onafhankelijkheidsdag - 'hoe dan ook' achter de rug moest zijn..  

Op 1 oktober vertrokken de Groningen, Evertsen en DLF uit Biak. Bij het verlaten van de kade is de aanvals-periscoop opgestoken met de (verboden) 'Papoea Barat' -onafhankelijkheidsvlag in top. Vooral de uitwuivende Papoea's waren hierover wild enthousiast. Dit in tegenstelling met 'politiek Den Haag' , waar Kamervragen over dit 'vlag-incident' later leidden tot een reprimande voor onze commandant.

De WLR - die iets later later vertrok dan wij -. keerde terug via het Suez-kanaal, dezelfde route als op haar uitreis. Onze terugreis verliep via Singapore, Karachi, Aden, het Suez-kanaal en Napels. Ter hoogte van Gibraltar, 'speelde' men in 'Den Haag' nog even met de gedachte de DLF richting Cuba te sturen i.v.m. de zich rond dit eiland ontwikkelende crisis met de Sovjet-Unie..

Op 22 november, tijdens een vliegende sneeuwstorm, meerde de DLF af aan de Onderzeedienstkade in Den Helder, alwaar mijn - door inschrijving bij het Bilthovens gemeentehuis - inmiddels al 'verloofde' Petra, gelukkig toch nog op mij wachtte.

Het Nieuw Guinea kruis-met-gesp, bewaar ik - naast mijn Vierdaagse kruis - als zwaarst 'bevochten' lintje. Commandant Just Roele is, (uiteraard) heel terecht, ook 'Koninklijk' onderscheiden.

Volgend artikel in dit blog

9reacties