Paspoort met een 6 grote gaten erin,

zorgvuldig erin geponst door de ambtenaar, stempels en zegels,

ongeldig met 5 jaar herinneringen;

Aan het kerstontbijt bij Starbucks, New York, met mijn kinderen, blueberry muffins, hot chocolate en vieze cappuccino, heerlijk was het, alle goedbedoelde en zeer lieve kerstuitnodigingen ontvlucht, de eerste kerst na de scheiding.

 Aan Turkije, voor het eerst  (en het laatst) een last minute, met mijn ‘harts’ vriendin,

vreselijk, geen gebruik gemaakt van het ‘all inclusive’, te erg, zo gelachen dat het toch weer leuk werd.

Aan Canada, samen met mijn zoon naar mijn dochter, appartement in Chinatown, de watervallen, het Caribische eten bij de moeder van Glen, Kensington Market, de gastvrijheid, de leuke vrienden van mijn dochter.

Aan de keren naar Egypte, de bruiloft van Methad, het eten bij Walid en zijn moeder, de goede bedoelingen van Yoessef, het strandhuis van dr. Samir, de maîtresse van dr. Samir, het grote patriciershuis in de Nijldelta, de bedienden, de gevulde duiven, de vlooien in het bed, de muggen, loungen bij Square in hip Cairo, de burka’s en natuurlijk de Khan el Khalili

En aan Marokko, de eerste reis met mijn lief , Cassablanca,  Marrakech, Djema el Fna, de mooie riaad,  het heerlijke eten op straat, de dorpjes, de mensen, het Frans, de stapels kommen gekocht in de medina, nu op onze keukenplank in ons nieuwe huis.

Volgende week komen de eerste ver weg stempels weer in mijn paspoort……op weg naar nieuwe ver weg herinneringen......

Ik rijd de locatie op.

Het oogt troosteloos

Iedereen is binnen.

Ik zet mijn auto aan de kant

en behalve wat beweging achter de gordijnen

merk ik niets van al die mensen die hier wonen.

6 wagens aan de ene kant.

6 wagens aan de andere kant.

Ertussen staan de toerwagens.

Ik loop het trapje van de eerste wagen op

‘Pas op glad’, roept Jozefina uit het raam,

Ze heeft me blijkbaar aan zien komen.

Het is spekglad op het houten trapje,

Levensgevaarlijk.

Zeker voor Jozefina die sinds ze zo dik is geworden,

toch al zo slecht uit de voeten kan.

Vandaag gaat Jozefina mijn hand lezen,

Dit heeft ze eerder beloofd.

Binnen is het koud.

Het gas is afgesloten.

‘Hoe kan dat nou Jozefina?’

Een stapel enveloppen wordt in mijn richting geschoven,

Niet open gemaakt.

‘Waarom heb je de brieven niet opengemaakt?'

Jozefina kan lezen, maar raakt van al die brieven in paniek.

Ik zie het al; de gasleverancier is keurig met de uitkering verrekend,

maar de netwerkbeheerder is niet betaald.

Kunnen ze bij de afdeling Werk, Inkomen en Zorg

niet verder kijken dan hun neus lang is?

Verdorie, het ging net zo lekker met de financiën.

‘Heb je nog geld Jozefina?’

Er verdwijnt een hand tussen de borsten,

twee briefjes van 50,- komen er uit.

“Hm”, schiet er door mij heen.

Het is niet genoeg.

Hup, naar de WIZ casemanager,

we moeten een regeling treffen..

Het hand lezen moet maar even wachten.

Vanmorgen kwam mijn dochter J.  ontbijten omdat ze samen met Lief naar een cursus gaat.

Ze volgen samen een korte intensieve cursus ‘Kunstgeschiedenis door de eeuwen heen’.

Toen J. en haar broer D. nog heel klein waren nam ik ze al mee naar musea.  Waar het kon, liet ik ze hun eigen loop en kijk tempo bepalen. Een aantal beroemde musea moeten ze dus nog eens over doen om nu met het geduld en de blik van een volwassene te gaan kijken.

Tijdens een rondreis door Spanje met een camper, jaren geleden, brachten we een bezoek aan Fiqueres, waar het Salvador Dali museum staat. J. was verrukt. We kregen haar bijna niet meer mee. Jaren later gingen we samen naar Londen om in het Tate Modern zijn beroemde kreeftentelefoon te  bekijken. Dit hebben we later in het Boymans van Beuningen nog eens over gedaan. Zij is nog steeds een bewonderaar en hoopt dat het surrealisme vandaag aan de orde komt.

Sinds D. losgaat op de Hoge School voor de Kunsten en de wereld door een conceptuele (hele hippe) bril bekijkt, is kunst een regelmatig terugkerend thema in onze tafel gesprekken.

 J. wilde toch niet helemaal achterblijven met kennis vandaar de korte intensieve cursus kunstgeschiedenis.

Mijn zoon houdt van street-art/urban-art zoals we dat gezien hebben in New York, Londen, Amsterdam, Toronto etc. De invloeden daarvan zijn in zijn werk terug te zien.

Samen met J. is hij een aantal weken geleden naar Barcelona geweest . Ze wilden graag samen op reis in plaats van een verjaardagscadeau. Ze hebben Barcelona in een paar dagen binnenste buiten gekeerd. Fiqueres kregen ze tot J. haar spijt niet ingepland.

Daar dacht ik allemaal aan tijdens het ontbijt vanmorgen, lekker met alle deuren open naar de tuin.

Kijkend  naar wat recent werk van mijn zoon,  aan zijn “expositiemuur” in onze achterkamer.

Er is heel veel geschreven over (!) Roma.  Het oudste onderzoek, etnologisch, wat ik in de kast heb staan dateert van 1890, van een zekere dr. Heinrich von Wlisocki. Oud Duits ,soms lastig te lezen . Hij trok jarenlang, soms maanden achter elkaar met ‘der Zigeuner’ uit zijn woonplaats op, omdat ‘In Eisebahn-coupe erster Klasse oder im weichen Sits eines Viergespanns kann man das Volksleben der Zigeuner nicht studieren.’ Hij deed zijn best, zeker voor die tijd.

 Wlislocki  categoriseert om te  plaatsen en te begrijpen. Hij  legt in zijn boek uit dat de verschillende stammen, grote familiegroepen gerelateerd zijn aan beroepsgroepen. Deze indeling is nog steeds terug te vinden in hedendaagse literatuur over Roma.

Er wordt dan een grove indeling gemaakt van drie stammen: Kaldarasch, de ketellappers, hoog in de hiërarchie. Lovari; Paardenhandelaren ook hoog in aanzien en de Ursari: de berenleiders.

Ik reis naar Roemenie met Zeida een jonge Romavrouw. Zeida komt uit een bekende Nederlandse familie. Haar familiegeschiedenis is een aantal jaren geleden in rapportagevorm verschenen in een boekje. Volgens de Nederlandse schrijvers behoort de familie van Zeida tot de Kaldarasch. Ik heb het boekje wel eens meegenomen om aan de familie van Zeida te laten zien, niet in de laatste plaats omdat de oma van Zeida zo mooi op de foto staat als jonge vrouw. Zij kenden het boekje niet.

In het vliegtuig naar Boekarest komen Zeida en ik naast de enige herkenbare Roma vrouw in het vliegtuig te zitten. Een oudere dame, armoedig gekleed, hoofddoek om, neemt ons met enige interesse op. Zij ziet een oudere vrouw ( ik) in een korte spijkerrok en dikke zwarte mallot, een jonge mooie vrouw (Zeida) met dik, prachtig, zwart haar tot over haar billen in een lange zwarte rok. We horen bij elkaar maar toch zijn onze verschillende werelden in onze kleren te zien, net zo als wij onmiddellijk de Romni in de vrouw ontdekken door wat ze aanheeft.

Zeida en de vrouw raken in gesprek, in rap Romani wordt er informatie uitgewisseld. De vrouw blijkt Roemeens te zijn en is op bezoek geweest bij haar zoon die in Duitsland woont.

Ik vraag aan Zeida of zij de vrouw goed kan verstaan.

‘Ja natuurlijk’ zegt Zeida, ‘zij is één van ons, een Lovaro.’

Bijna alle oudere Roma (Rom en Romni) kunnen niet lezen en schrijven.

Ze missen het niet, zo hoef je ook nooit slecht nieuws te lezen, zeggen ze.

En omdat ze dit allemaal vinden, voelen zij zich niet uitzonderlijk.

Van de jongere generatie heeft een deel onregelmatig de lagere school bezocht, sommigen kunnen dus een beetje lezen en schrijven, maar de meeste jonge vaders en moeders kunnen het niet.

Hun kinderen zitten nu op school, de leerplicht wordt redelijk gehandhaafd, er zit enig regelmaat in het schoolbezoek en de kinderen leren lezen en schrijven.

Maar lezen en schrijven is geen onderdeel van hun thuiswereld, alles wat ze op school leren wordt thuis niet in de praktijk gebracht.

Sommige ouders ontmoedigen dit bewust, omdat ze dit zien als een gevaar voor het behoud van de cultuur.

Daar is nog een hele weg te gaan.

De balans tussen aansluiten bij de burgerwereld  en behouden van eigen cultuur en identiteit is nog niet gevonden.

Maar er zijn uitzonderingen;

Leitzi bijvoorbeeld.

Hij behoort tot de oudere generatie.

Leitzi heeft  als kind in een concentratiekamp gezeten.

Leitzi is een bijzondere man, een charmeur, hij rookt sigaretten in een pijpje en heeft altijd een zijden sjaaltje om.

Leitzi was slijper en  harder die in zijn jonge jaren veel geld verdiend heeft.

Leitzi kan lezen, zo maar, van de ene dag op de andere dag.

Hij sloeg de bijbel open en hij kon lezen.

Een wonder en het meest wonderlijke is dat hij echt uit de bijbel leest en dat hij buiten de bijbel geen letter kan lezen.

En dan Rosa.

Rosa hoort ook tot die oudere generatie.

Elke week gaat Rosa op het gemeentehuis haar weekgeld halen en elke week voldoet ze vriendelijk aan het verzoek van de ambtenaar om een kruisje te zetten voor het ontvangst.

Een kruisje, Rosa kan lezen en schrijven in het Nederlands, Frans en Servisch.

Vandaag gaan we naar de Russische markt in Tigra Mures. Stiekem hoop ik dat ik op de markt de stof kan kopen waar Kaldarasch vrouwen hun geplooide rokken van maken. Ik vind ze prachtig, die rokken. Felle gekleurde bloemenpatronen verwerkt tot een rok met heel veel kleine plooitjes. Meters stof gaan er in zo´n rok. Elke keer als ik zo´n vrouw tegen kom en in Tigra Mures zijn er velen, kijk ik vol bewondering naar ze. De felkleurige, bijzondere rok onderstreept hun trotse houding. De rok laat ze extra opvallen en dat is ook de bedoeling, ze willen gezien worden. Hun mannen zijn ook niet onopvallend, ze dragen grote zwarte hoeden, zwarte jassen en hagelwitte overhemden. De hoeden zijn zo gemaakt dat het hoofd rechtop gehouden moet worden. De mannen lopen letterlijk en figuurlijk met opgeheven hoofd.

Op de Russische markt is van alles te koop, behalve stof. Maar er loopt wel een grote Kaldarasch familie te winkelen. Ik versta een paar woorden Romani, niet genoeg om de vrouwen van de familie aan te spreken.

 Kosmina, ons Roemeense winkelmaatje, ook een Romni, maar geen Kaldarasch, moet om mij lachen. Ze snapt niet wat ik er mooi aan vind, die traditionele kleding.

Ze vraagt op mijn verzoek aan één van de vrouwen waar zij de bijzondere opvallende stof voor hun rokken kopen.

Er volgt een gesprek waar steeds meer familieleden zich mee bemoeien.

Kosmina legt mij het voorstel voor. De vrouw die ze heeft aangesproken wil me wel een rok verkopen, maar dan moeten wij met haar en haar familie naar huis. Ze wonen in een buitenwijk van Tigra Mures.

We stappen in onze auto en rijden achter de familie aan. Door de achteruit van de stokoude Renault zie ik twee zwarte schaduwachtige figuren, recht op zittend met zwarte hoeden op. Vader en zoon.

De vrouwen achterin, zitten zo op elkaar dat ze door de achteruit nauwelijks te onderscheiden zijn. We rijden naar een Roma wijk. Een grote wijk met zandstraten en rijen gekleurde huisjes, met grote hekken. Paarden en wagens maar ook nieuwe dure auto´s, mensen te paard, mensen te voet, veel kinderen. Hoeden en lang gekleurde rokken. Het is een drukte van belang in de wijk. We zijn in een andere wereld. Door een wirwar van straten komen we bij een groot hek.

De Renault rijdt naar binnen en uit het raam wenkt een hand, we volgen. Achter ons wordt het hek snel weer gedaan.

De nieuwsgierigheid wint het van het gevoel van onbehagen.

Een binnenplaatsje omringd met huisjes, waslijnen tussen de bomen en veel kinderen.

We stappen uit. De vrouwen lopen snel de huisjes binnen en komen terug met rokken over de armen. Er komen steeds meer vrouwen en steeds meer rokken, blouses en sjaals.

Ik zie een rok die ik graag wil kopen en geef dat aan. Hiermee maak ik een grote fout. De rok die ik het mooiste vind is niet de rok van de vrouw die ons meegenomen heeft.

Er ontstaat een ruzieachtige sfeer, mijn schuld, hoe kan ik ook zo stom zijn. Kosmina bemiddelt in het Romani. Ik vind het vervelend dat ik haar in zo´n netelige positie heb gebracht.

De prijs van de rokken gaat met de minuut omhoog en het is mij duidelijk dat ik in ieder geval de rok van de vrouw die me meegenomen heeft moet kopen. Logisch.

Voorzichtig begin ik weer opnieuw. Het vriendelijke gezicht van de vrouw heeft zich verhard. Ik moet veel moeite doen om weer terug te komen bij de vrouw. Ze is boos.

Uiteindelijk hebben we een deal. De prijs is door het gedoe met 20 euro verhoogd. Eigen schuld. Ik betaal en de vrouw maakt de andere vrouwen duidelijk dat er niets meer te handelen valt.

De mannen die het gehandel op een afstandje hebben gevolgd doen het hek weer voor ons open.

De volgende keer zijn we weer welkom laten ze weten.

Wij wonen midden in de stad.

Niet in de grootste stad van Nederland, ook niet in de mooiste stad van Nederland, maar toch in de stad.

In het leukste wijkje van het centrum, ook dat.

Een van de twee auto’s is de deur uit gedaan.

We hebben fietsen aangeschaft en gaan te voet naar de bakker, de groenteboer, naar ons favoriete restaurantje, de boekwinkel en naar de kroeg.

Wonderlijk genoeg komen we meer in beweging dan toen we nog in een dorp cq klein stadje woonden.

Drie van onze kinderen wonen ook in deze stad.

Zelfstandig.

Wij wonen in het midden, op hun weg van huis naar anders en van anders naar huis.

 'Ik kom even bij jullie douchen, dan hoef ik niet eerst naar huis.’

‘Ik doe even een was bij jullie in de machine en haal het straks wel weer op’.

‘Kan ik voor dat ik naar mijn werk ga even bij jullie mee-eten, ik kom toch langs jullie. By the way mogen M. en B. ook mee-eten?’

‘Wij zetten even de tassen, fietsen etc. bij jullie neer en halen die vannacht weer op. Ja, we zijn heel stil…’

‘Ik zit nu in de trein, wat eten jullie vanavond?’

‘Ons internet doet het niet, ik ga vanavond  even bij jullie’.

‘Ik red het niet meer tot thuis, ik ga even bij jullie naar de wc.’

‘Hebben jullie nog van die lekkere broodjes? Dan kom ik die zo ophalen als ik naar colleges ga.’

‘Kan je A. even opvangen? We gaan vanaf jullie naar het concert, maar ik haal het niet op tijd.’

‘Mam, Cat logeert bij mij, je weet wel je hebt haar ontmoet in Toronto, is het goed dat we woensdag komen eten, ze wil graag jullie huis zien’.

‘Ik heb een tentamen, jullie hebben vast iets over dit  onderwerp, ik kom zo wel even langs’.

‘Wij komen even in de tuin zitten.’

‘Kan ik de auto even lenen, want ik moet….’

‘Ik kom even in jullie boekenkasten kijken.’

'Zoek even mijn paspoort, of ligt die niet meer bij jullie.'

‘Ik kom even de krant lezen’.

‘Mam, mag ik je laarzen even lenen’ of ‘Mam, ik heb je laarzen, tas, mascara etc. even geleend’.

‘Oh, hebben jullie al gegeten..’

‘Waar zijn jullie?’

‘Hoezo, zijn jullie er niet?’

De zon schijnt, dat is fijn.
Ik rij hard (te hard bleek een paar dagen later toen de bekende enveloppe in de bus viel).
Net op tijd weggegaan, kon er eigenlijk niet tussen uit.
Ik bel onderweg met Julia die in de bus zit.
Wij weten alle twee niet waar we precies moeten zijn.
Ik besluit haar op te pikken bij een bushalte.
Alleen komen we er niet uit waar, we blijken niet over een gezamenlijke wegenkennis te beschikken.
Ondertussen piept mijn telefoon, batterij bijna leeg.
Ik vind Julia op de Heezerweg, maar zij noemt het de Aalsterweg.

Ik parkeer de auto. Nog net op tijd.
We lopen de begraafplaats op, er staan drie mensen wat ongemakkelijk bij elkaar.
‘Ken je hier iemand van?’ vraag ik Julia.
Maar Julia wordt al aan haar mouw getrokken door de oudere vrouw in het gezelschap.
‘De buurvrouw van Aaltje’ legt Julia uit.
Nu staan we met z’n vijven wat onwennig bij elkaar.
We stellen ons snel aan elkaar voor, naast de buurvrouw is de broer van Aaltje aanwezig en een vrouw van het Claraklooster.
In het gezelschap mist nog Jan, de contactpersoon van de GGZ.

We weten niet zo goed wat te doen totdat een dame in een grijs mantelpak (met hoedje) naar ons toeloopt.
‘Komt u voor de uitvaart van mevrouw D.?’ vraagt ze.
Er wordt instemmend geknikt.
‘Volgens mij bent u mijnheer D., de broer, stelt de dame en geeft de broer van Aaltje een hand op hem te condoleren.
‘Volgt u mij maar’ zegt ze en loopt voorop richting aula.
Achter de aula wordt net de kist van Aaltje uit een auto op een verrijdbare stelling geplaats.
‘Volgt u mij maar’ zegt de dame.
We lopen achter de kist, die gereden wordt door 5 andere grijze dames.

Na ongeveer twintig meter stoppen we.
De kist wordt boven het open graf geplaatst en de zes grijze dames blijven op afstand op een rijtje ernstig kijkend wachten.
Haastig sluit Jan de GGZ begeleider zich aan bij ons gezelschap.

Bijna te laat.
We zijn stil en kijken naar de kist.
Dit duurt bijna 5 minuten.
‘Denkt u dat dit lang genoeg is?' vraagt de broer aan mij.
‘Als u vindt dat het lang genoeg is, dan is dat zo’ antwoord ik hem.
Hij geeft een seintje aan de grijze dames en een van hen drukt op het knopje zodat de kist langzaam in het graf zakt.
Iedereen schept een beetje zand en gooit dat op de kist..
Ik leg het boeketje roze rozen en ranonkels neer voor het graf.
Voor Aaltje omdat ze volgens Julia zoveel van bloemen hield.
Blijkbaar weten de anderen dit niet.

Iedereen loopt weer terug naar de uitgang, we schudden handen en gaan uit elkaar.
De plechtigheid heeft 10 minuten geduurd.
Julia en ik, we zijn er stil van.
Julia’s maatje Aaltje is overleden, volgens Julia een bijzonder mens.
Ik zet Julia thuis af, zij heeft zo meteen colleges en ik rij weer terug naar mijn werk.
Ik ben een half uur weggeweest.

Morgen ga ik weer naar een begrafenisplechtigheid.

Dat wordt gehouden in de grootste kerk van deze stad.

Er was een speciale raadsvergadering, een condoleance register, advertenties in de lokale en landelijke pers.

Honderden mensen worden verwacht.
Ook dit was een bijzonder mens.

Een rare week.