Wanneer precies begonnen is met de bouw van het kasteel van IJsselstein is niet bekend. Vast staat dat er rond 1250 een Arent van IJsselstein resideerde. Deze wist in de tweede helft van de 13^e eeuw zowel in conflict te komen met de bisschop van Utrecht als met de graaf van Holland. Het begon met gedoe rondom het slot van Vreeland, dat Arent en zijn broer Gijsbrecht van Amstel, niet af wilden staan aan de bisschop. Met behulp van graaf Floris V van Holland, werd het kasteel ingenomen. Arent werd gevangen gezet en moest in ruil voor zijn vrijheid een groot deel van zijn goederen aan Floris afstaan. Het is dus niet verwonderlijk dat we Arent en Gijsbrecht later terugvinden onder de samenzweerders tegen Floris V.

Arent overleed in 1291, zijn zoon Gijsbrecht erfde het kasteel. In 1296 werd geprobeerd Floris naar Engeland te ontvoeren. Het plan mislukte en de graaf werd vermoord. Oom Gijsbrecht van Amstel, was daar direct bij betrokken, maar ook neef Gijsbrecht van IJsselstein werd verdacht en kwam in moeilijkheden.

De twee werden opgejaagd door de wraakzuchtige getrouwen van de nieuwe graaf, de nog minderjarige Jan I. De oudste Gijsbrecht werd uit Nederland verdreven en zijn goederen werden verbeurd verklaard, ingepikt dus. Zijn neef werd gevangen genomen door Hubert van Vianen en opgesloten in slot Culemborg.

Mevrouw van IJsselstein, Berta (Craandijk noemt haar: 'Baerte'), die van zichzelf van Heukelum heette, wist het kasteel van IJsselstein een jaar lang te verdedigen tegen de troepen van Hubert van Vianen. Deze wou de belegering niet opgeven omdat op het slot ook zijn zoontje gevangen werd gehouden. Het kind was eerder, op slinkse wijze, door handlangers van de van IJsselsteins ontvoerd.

Lees verder ...

Op een koele zomerse zondag rijden we naar IJsselstein. Bij onze eerste poging de wandeling door het groene hart, die dominee Jacobus Craandijk aan het eind van de 19^e eeuw maakte, na te rijden zijn we verslagen door het gure weer en blijven steken bij Montfoort. Nu gaan we, in gezelschap van Elly en Esther, koffie drinken in IJsselstein, het laatste stadje dat de dominee op zijn 'langen zomerdag' aandeed.

We nemen de A-12 naar Den Haag maar verlaten die al snel ter hoogte van De Meern. Via de provinciale weg naar Montfoort en een nog kleinere binnenweg langs de IJssel rijden we op IJsselstein af. We benaderen de stad zo van dezelfde kant als Craandijk deed.

' 't Is een vruchtbare landstreek; jammer dat ook hier de gevreesde "Herik" overal zijn geele bloemen vertoont, die menig stuk bouwland of klaver op een bloeijenden koolzaadakker doet gelijken,' schrijft de dominee. Onkruidverdelgingsmiddelen waren toen nog niet zo gangbaar. Door het aanleggen van akkers schiep de mens omstandigheden waarin sommige soorten zich bijzonder thuis voelden en een plaag konden worden.

De Herik, sinapis arvensis in het latijn, is een 20 tot 100 cm hoge plant met grof getande, ruw behaarde bladeren. De zwavelgele bloemen, die te zien zijn tussen mei en augustus, zijn ongeveer twee centimeter in doorsnee. Het is nog steeds een algemene plant, maar nu voornamelijk in wegkanten en op braakliggende grond.

In deel 1 van het boek Wilde Planten, in 1970 uitgegeven door Natuurmonumenten, wordt met weemoed teruggeblikt op '…al het moois waardoor onze graanvelden eens werden opgefleurd (...) Korenbloem, Bolderik, Dauwnetel, Gewone Klaproos, Smalbladige Wikke en Herik kwam men bijna overal tegen.' De tijden veranderen en de blik waarmee we naar de natuur kijken ook. Op weg naar het stadje aan de IJssel hebben we geen Herik gezien. Wel een paar fraaie boerderijen en prettig gelegen huisjes.

'De groote boomgaarden beloven veel, het vee vindt er blijkbaar goede weide, gerst en tarwe een weelige grond,' staat er bij Craandijk. Maar ook hier is het een en ander gebeurd, vooral in de middeleeuwen. 'Niet altijd konden landbouw en nijverheid er de welvaart verspreiden, die de vrucht des vredes is.'

Ook IJsselstein heeft geleden onder de langdurige vete tussen de graven van Holland en de bisschop van Utrecht, misschien nog wel meer dan de vorige steden die we bezochten. Met list, bedrog, kidnapping, afpersing, plundering, belegering, moord en verwoesting hebben de verschillende partijen geprobeerd de overhand te krijgen. En dat gedurende meer dan driehonderd jaar, vanaf de stichting van kasteel IJsselestein tot aan de regering van Karel de vijfde.

Lees verder ...

Wellicht zijn er lezers die, aangestoken door onze verhalen, ook eens gaan kijken in de oude Utrechtse stadjes die in deze serie beschreven worden. De zondagochtend is daar bijzonder geschikt voor. Het is dan uitgestorven stil, de ene helft van de bevolking ligt nog in bed en de andere helft zit in de kerk. Of de verhouding werkelijk fiftyfifty is kan ik natuurlijk niet nagaan, maar op straat zie je in ieder geval niemand.

Ik zou dan wel aanbevelen te wachten tot het voorjaar. De oude gevels en smalle straatjes mogen dan voor de liefhebber hartverwarmend zijn, bij een temperatuur van rond het vriespunt en met een gure wind hou je het toch niet al te lang vol. Gerard en ik besluiten dan ook in Montfoort nog één bezienswaardigheid mee te pikken en dan terug naar huis te rijden.

We wandelen de Hofstraat, die achterlangs de kerk loopt, uit en komen aan bij het merkwaardige stadhuis. Het in aanleg 14^e eeuwse pand, heeft een uit de 18^e eeuw daterend, hoog, zadeldak tussen twee trapgevels dat wordt bekroond door een aardig klokkentorentje. Het vormt een voor Nederland unieke combinatie met de eraan vast gebouwde IJsselpoort.

Lees verder ...

De naam Montfoort wordt op verschillende manieren uitgelegd. De ene lezing zegt dat het afgeleid is van 'Mons Fortis', sterke berg en dat zou slaan op de versterking die hier halverwege de 12^e eeuw gebouwd werd op last van bisschop Godfried van Rhenen. Op de website van de gemeente wordt als tweede verklaring de oude benaming Castrum Muntford gemeld, wat afgeleid zou zijn van Mundevoorde, een doorwaadbare plaats. Het 'foort' kan dus slaan op 'fort', maar ook op 'voorde' zoals bij Amersfoort.

De bisschop van Utrecht was in ieder geval voortdurend in conflict gewikkeld met de machthebbers van de hem omringende graafschappen, Holland en Gelre. 'Dit sterke kasteel moest een voormuur tegen Holland zijn.' Schrijft dominee Craandijk. 'De burggraven die er op gesteld werden, trachtten evenzeer zich onafhankelijk te maken als zoovele anderen, en hun titel in dien van Heeren van Montfoort te verwisselen…'.

Zo creëerde de bisschop dus een nieuw probleem. De slotvoogden die door hem werd aangesteld probeerden vlijtig om via Montfoort een onafhankelijke positie te verwerven.

In 1329 leek dat zo'n beetje gelukt te zijn. Montfoort kreeg stadsrechten en werd een vrijstad tussen Holland en het Utrechtse Sticht. Voordien en nadien leenden de Montfoorters hun diensten wisselend aan de graven van Holland en de bisschoppen van Utrecht.

In 1301 hielpen ze, onder aanvoering van burggraaf Zweder, de Hollanders in een veldslag waarin de bisschop Willem van Mechelen sneuvelde. Wat later verzoende Jan van Montfoort zich weer met bisschop Filips van Bourgondië. Een andere Jan hielp bisschop David van Bourgondië in zijn gevecht tegen Maximiliaan van Oostenrijk.

Pas onder Karel V nam al dit gewoel een beetje af, of zoals Craandijk het zegt: '…de nieuwe tijd werd geboren en uit de menigte van min of meer onafhankelijke staatjes begon zich, door de ijzeren vuist en het koele hoofd van Karel V, een machtig rijk te vormen.'

Het werd daarmee nog niet direct pais en vree in Montfoort. 'De Spanjaarden hielden er in 1574 deerlijk huis, en de Franschen spaarden het in 1672 niet.' Toen werd dus onder meer het kasteel grotendeels verwoest. En in de 18^e eeuw nog '…legde een zware brand er de kerk en 70 huizen in de asch.'

De Commanderij van st. Jan

Lees verder ...

We rijden van Oudewater naar Montfoort langs de Hollandse IJssel, een rivier die zich in de buurt van IJsselstein afsplitst van de Lek en zich bij Krimpen aan de IJssel net zo vrolijk weer bij diezelfde grote rivier aansluit. Samen omsluiten de beide waterlopen de Krimpenerwaard en de Lopikerwaard.

Tot in de middeleeuwen waren hier uitgestrekte moerassen die vanaf de 11^e eeuw ontgonnen werden doormiddel van het 'cope-systeem'. De landsheer, hier de bisschop van Utrecht, verpachtte het recht op ontginning tegen een vastgestelde koopsom, een 'cope', of een periodieke betaling. Plaatsnamen als Willeskop en Benschop, beide gelegen in de Lopikerwaard herinneren hier aan.

De ontginners groeven evenwijdige sloten in het drassige veengebied om het overtollige water af te voeren. Die sloten stonden haaks op natuurlijke waterlopen, in ons geval de IJssel, of gegraven kanalen of weteringen. Zo ontstonden kavelstroken van 30 roeden breed en zes voorling diep, ongeveer 115 bij 1250 meter. De boerderijen werden doorgaans op de kop van de kavel langs de hoofdwetering of rivier gebouwd. Vandaar dat je hier veel boerderijenlinten tegenkomt. Afgezien van lege weilanden en boerderijen is er, tussen Oudewater en Montfoort, niet veel te zien, zeker niet in de winter.

Montfoort is een stad die zijn ontstaan dankt aan de rivaliteit tussen Utrecht en Holland. Omstreeks 1170 liet de Utrechtse bisschop Godfried van Rhenen hier, ten zuiden van de IJssel, een kasteel bouwen. Tussen de burcht en de rivier ontwikkelde zich in de daarop volgende eeuwen een nederzetting, die in 1329 stadsrechten kreeg.

Lees verder ...

In welk jaar Oudewater precies ontstaan is weten we niet. Omstreeks 1100 werd er vermoedelijk een eerste kerk gebouwd. In 1239 wordt er voor het eerst melding gemaakt van een nederzetting en in 1265 krijgt Oudewater van de Utrechtse bisschop stadsrechten. Daarmee hoopt de bisschop een sterke grensvesting tegen de Hollanders te creëren, maar al in 1280 moet hij de stad in onderpand aan de graaf van Holland afstaan. Pas na de provinciale herindeling van 1970 zal Oudewater weer binnen de grenzen van Utrecht terugkeren.

Maar in de tussentijd is er wel het een en ander gebeurd. In 1321 werden de eerste stadsmuren gebouwd, om een vrijwel rechthoekig terrein ten oosten van de kerk. De verdedigingswerken werden verbeterd en uitgebreid na 1572, toen de stad de zijde van de prins van Oranje koos. Desondanks namen de Spanjaarden de stad in 1575 in en moordden ze vrijwel de gehele bevolking uit. Volgens de overlevering wisten slechts drie personen zich te verstoppen terwijl rondom hen Oudewater platgebrand werd.

De periode na de ramp, die bekend staat als 'de Oudewaterse moord', geldt als een bloeitijd waarin vooral de touwfabricage sterk opkwam. Aan die tijd herinneren nog verschillende bedrijfsgebouwen, waaronder een zogenaamde touwbaan, een enorm lange schuur, van 350 meter lengte. En de vele prachtige woonhuizen in het centrum. Voor wie zich in de touwmakerij wil verdiepen is er het touwmuseum aan de Reijersteeg, dat overigens, net als de heksenwaag, in de wintermaanden gesloten is.

In de 19^e eeuw worden de stadsmuren afgebroken en halverwege de 20^e eeuw komen er vooral ten noorden van de binnenstad wat nieuwbouwwijken. De oude stad is nu een beschermd stadsgezicht. Je wandelt er door straten vol monumentale panden, genietend van al die mooie trapgevels met siermetselwerk, natuurstenen ontlastingsbogen boven stijlvolle vensters, gevelstenen en zuiltjes met beeldhouwwerk. Om beurten wijzen we elkaar op het volgende leuke pandje, maar na een tijdje houden we op met het lezen van alle informatiebordjes. In Oudewater is gewoon teveel te zien voor één koude zondagochtend.

Wel bewonderen we de forse hervormde kerk, die een karakteristieke torenspits heeft met een zadeldak en een uitwendige klokkenstoel.

Lees verder ...

De weg van Linschoten naar Oudewater is iets breder dan het weggetje dat, aan de andere kant van het riviertje de lange Linschoten, naar het kasteel voert. We maken ons dus minder zorgen over te water raken. Maar het is nog te smal om twee auto's elkaar te laten passeren. Omdat er toch af en toe een tegenligger komt moet er uitgeweken worden in de berm of op inritten van de langs de weg gelegen boerderijen.

Het landschap is kenmerkend voor het groene hart: groene weilanden zover het oog reikt. De rivier kronkelt zich er doorheen op weg naar de Hollandsche IJssel en de weg kronkelt mee zodat het toch geen saaie tocht is.

De bekende natuurkenner Rinke Tolman wandelde hier in de jaren rond 1930 en maakt in het boekje 'Wij trekken door Utrecht' melding van het rijke vogelleven: 'Over de weien, rakelings over 't blinkend gras scherend, vlogen kraaien met de heerlijkste glanzingen in hun gevederte; een enkele keer was het een verwoede grutto, die hun in de pluimen stoof.'

Verderop schrijft hij over '…grote troepen spreeuwen…', '…bonte, langstaartige eksters…' en mussen, vinken, leeuweriken, kwikstaarten, zanglijsters, mezen, de fitis, de tjiftjaf en het paapje. Maar hij was er in het voorjaar, op onze tocht is het qua vogelleven een stuk rustiger.

Over Oudewater schrijft hij: 'Het stadje Oudewater, dat in vorm van gebouwen en gevelstenen allerlei herinneringen heeft bewaard aan een tijd, die een drie- tot viertal eeuwen achter ons ligt, is maar klein, zowel wat zielental betreft - er wonen zo'n drieduizend mensen - als in ruimtelijk opzicht.'

Lees verder ...

Volgens de website van de gemeente Montfoort waren er in de middeleeuwen 4 kastelen in Linschoten, waarvan er twee ter beschikking stonden aan de graven van Holland. Ze zijn alle vier verdwenen, al weet men nog wel ongeveer waar ze gestaan hebben.

Kasteel Wulverhorst, waar we het eerder over hadden bij het verlaten van Woerden, hoort hier ook bij. Volgens de website lag het achter de nog bestaande boerderij 'Groot Wulverhorst' aan de Kromwijkerdijk. Gerard en ik moeten er zonder het te weten langs gereden zijn.

Het huidige Huis te Linschoten, eigenlijk meer een kasteelachtig landhuis, werd pas in de eerste helft van de 17^e eeuw gebouwd door Johan Strick van Linschoten. Om er te komen steken we de provinciale weg over en slaan we een heel smal weggetje langs de Lange Linschoten in.

Lees verder ...

De kortste weg van Woerden naar Linschoten is langs het station over de N212, een provinciale weg die het hier rechtgetrokken riviertje de Korte Linschoten volgt. Op mijn topografische kaart staat een andere, vermoedelijk oudere, weg aangegeven, via het gehucht Kromwijk, langs de Polder Middeland en het dorpje Polanen.

Dominee Craandijk wandelde hier in de zomer van 1874 en prijst het heerlijke weer: 'Gelukkig ! Bij een scherpen oostenwind, als het "baksteenen" vriest, op een dier ontelbare dagen in het jaar, als de vinnige noordwester ons den killen regen in 't aangezicht jaagt (…) zou 't hier bar genoeg kunnen zijn.'

In december 2002 is het dat inderdaad wel een beetje, maar Gerard en ik zijn inmiddels weer warm, de verwarming staat aan in de auto en we reizen comfortabel genoeg. Maar mijn kaart blijkt verouderd. De Middelandse polder is volgebouwd met fabrieken en bedrijfspanden. Van het dorpje Polanen vinden we niets terug.

Craandijk rept van een '…groote boerderij, die terstond den indruk maakt van "wat meer dan regt toe" te zijn. Het is dan ook een overblijfsel van het voormalige kasteel Wulverhorst…'.

We zien wel een paar grote boeren hoeves en een ervan heeft een paar fraaie gemetselde pilaren aan weerszijden van de inrit staan, maar in mijn documentatie kan ik over Wulverhorst niets terugvinden. Wel worden twee boerderijen genoemd, 'Ouders vrucht' en 'Leeuwenstein', met bakstenen hekpijlers voorzien van wapenschilden, maar die worden niet in verband gebracht met het verdwenen kasteel.

We rijden onder de A12 door en komen al snel de nieuwbouw rond Linschoten tegen. We volgen een bordje dat richting centrum wijst en belanden op een smalle weg langs het riviertje. We passeren een witgeschilderde houten voetgangersbrug, die volgens de monumentengids een 'kwakel', of een 'hoge boom', genoemd wordt. Dergelijke bruggen kwamen hier vanaf de middeleeuwen al voor. Maar zo oud is deze niet.

Lees verder ...

Huiverend lopen Gerard en ik om de kerk heen in de richting van de Nieuwe Markt. Volgens mijn plattegrond moet hier ergens Het Arsenaal staan. Zoals we bij het kasteel al hebben gezien heeft Woerden ook in militair opzicht het een en ander meegemaakt. In de 14^e eeuw kreeg het stadsrechten en rond 1370 werden de eerste versterkingen, een aarden wal en een gracht, rond de stad aangelegd. Omstreeks 1450 kwam er een stenen muur met uitkijktorens en drie stadspoorten.

Dominee Craandijk verhaalt van schermutselingen tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten waarbij ook Woerden betrokken was: 'Zeker is het, dat zij bij de laatste wanhopige worsteling der Hoekschen, in 1481 door den wakkeren Jan van Montfoort overrompeld en genomen werd. Hij hield het twee jaren, maar uiteindelijk was Maximiliaan van Oostenrijk hem te sterk. Hertog Albrecht van Saksen hernam haar in 1490. Die van Utrecht bleven het omliggende land met strooptogten kwellen.(…) Zo had de grensvesting ruim haar deel in de rampen van den grensoorlog, die onophoudelijk onze gewesten teisterde.'

In 1575 - '76 werd Woerden belegerd door Spaanse troepen. 'Het beleg was lang en streng, broodgebrek en geldgebrek begonnen te heerschen. Gelukkig bragt de hoog gezwollen Rijn er een overvloed van visch…' De stad hield uiteindelijk stand.

In 1672 werd Woerden wel bezet door de Fransen en ging een deel van het centrum in vlammen op. Bij de daaropvolgende herstelwerkzaamheden kreeg de stad zijn huidige plattegrond, in de vorm van een onregelmatige, zespuntige ster. Er werden bastions aangelegd en Woerden werd opgenomen in de Hollandse Waterlinie.

In 1813 werd de stad nog lastig gevallen door de zich terugtrekkende troepen van Napoleon: 'Alles werd geplunderd, lijfsieraden werden den inwoners met geweld afgerukt, zij zelven gedwongen hunne kisten te openen, hun kostbaarheden aan te wijzen en te helpen bij het inpakken en vervoeren ervan.'

Vanaf 1873 werden de bastions weer gesloopt, alleen bij de molen, aan de zuidkant van het centrum en aan de noordkant, waar twee bastions in gebruik zijn als begraafplaats, is de oude walhoogte bewaard gebleven. Bij de twee noordelijke bastions is de binnenste singel ook behouden. De buitenste singel is nog in zijn geheel aanwezig.

Lees verder ...

Hoewel het echte winterweer nog moet komen is het op de eerste zondag van december al behoorlijk koud. Een gure wind blaast ons om de oren als we de stille straat oversteken naar het kasteel van Woerden. Gerard draagt zijn fototas en beklaagt zich dat hij geen dikkere jas heeft aangedaan. Ik draag een lekker windjack maar bedenk me dat ik het plattegrondje van de stad, dat ik thuis gekopieerd heb, in de auto heb laten liggen.

Ik keer terug om het op te halen en als ik weer tegenover het kasteel sta kan ik Gerard niet meer vinden. Er van uitgaande dat hij wel weer op zal duiken neem ik de omgeving eens rustig in me op. Links van me is een brug over de stadsgracht. Als we die over zouden steken komen we bij het station. Dat is overigens niet meer het station waar dominee Craandijk in 1874 uit stapte. Hij vermeldt:'…een houten station…' en '…een dito stationskoffijhuis…'. In 1913 kwam een nieuw stationsgebouw gereed, van rode baksteen, versierd met witte en gele, geglazuurde stenen in Jugendstil-motieven.

Voor me ligt het kasteel. (Kijk hier voor de tekening op groot formaat) Het heeft een vierkante plattegrond, met op elke hoek een lage toren en midden in de brede voorgevel, een hoog poortgebouw dat een klein stukje uitspringt. Drie van de hoektorens zijn rond, twee zijn weinig meer dan een onderbouw, een is iets hoger en heeft een achtkantig dak. De vierde toren is rechthoekig en voorzien van gevangeniscellen.

Het gebouw deed lang dienst als gevangenis, maar was ook artillerie-opslagplaats en tot 1986 militair kledingmagazijn. Het is door hertog Jan van Beieren gesticht, aan het begin van de 15^e eeuw. Maar het is niet het eerste kasteel van Woerden, dat stond vermoedelijk midden in de binnenstad en kwam voort uit een door Floris V gebouwd steenhuis.

Lees verder ...

In 1874 wandelde dominee Jacobus Craandijk langs Woerden, Linschoten, Montfoort en IJsselstein, door het gebied dat we nu 'Het groene hart' noemen. Hij begint zijn reisverslag met een opmerking over de rijkdom van deze streek: 'Wij gaan een togt maken naar een drietal kleine, maar belangrijke steden, in de historie van Holland en het Sticht ten naauwste betrokken, eens sterke grensplaatsen met haar geduchte burchten, tooneelen van al de wisselvalligheden van den grensoorlog, beurtelings kloek verdedigd en dapper bestormd, gewonnen en verloren, plat gebrand en herbouwd…'

De dominee doelt hierbij op de middeleeuwse schermutselingen tussen de bisschoppen van Utrecht en de graven van Holland. Steden als Woerden en Oudewater wisselden een aantal keer van eigenaar. De laatste keer bij een provinciale herindeling aan het eind van de 20^e eeuw, toen ze (definitief ?) bij de provincie Utrecht kwamen.

Vóór de middeleeuwen was het in deze streek ook onrustig omdat de grens van de Romeinse veroveringen hier liep. En na het vertrek van de Romeinen ruzieden de Franken en de Friezen over de zeggenschap over het gebied rond de oude Rijn.

Craandijk beklaagt zich er over dat de moderne vervoermiddelen, in zijn geval de trein, niet meer door de oude stadjes rijden, maar er langs. Vroeger, toen men nog met de postkoets reisde, was dat heel anders. 'De diligence van den Haag op Utrecht, vice versa, reed Woerden door en wisselde er van paarden. Dat was de grootste gebeurtenis van den dag. Wat hebben onze plattelandsstadjes met de diligence niet verloren !'

Het is er in de afgelopen eeuw alleen maar erger op geworden. Na de spoorweg kwam de snelweg en het meeste verkeer scheurt nu op ruime afstand aan de bebouwing voorbij. Op veel plaatsen is het landschap aan het oog onttrokken door geluidschermen en alleen op plaatsen waar de weg langs weilanden voert kun je nog wel eens iets van de omgeving zien.

Natuurlijk is het voor de bewoners van die oude stadjes en schilderachtige dorpen wel prettig dat niet alle snelverkeer door de bebouwde kom hoeft, maar de toerist in eigen land kan beter de snelweg links laten liggen en de oudere routes kiezen. Toen Gerard en ik op een koude zondagochtend in december naar Woerden reden maakten we de verstandige keuze om de snelweg al bij de Meern te verlaten.

Lees verder ...

We verlaten het kasteelpark en slaan rechtsaf richting rivier. We lopen zo langs de restanten van de 15^e eeuwse stadsmuur die hier voor een flink stuk bewaard is gebleven. Oorspronkelijk was de vesting voorzien van torens en vermoedelijk vijf stadspoorten. Van de torens resten nog twee ronde uitstulpingen in het restant van de stadsmuur, op de tweede, die bijna helemaal opgenomen is in latere bebouwing, heeft de beroemde molen van Ruysdael gestaan.

De enig overgebleven stadspoort dient nu als onderstel voor de korenmolen Rijn en Lek, maar om daar te komen moeten we eerst de Dijkstraat uitlopen, langs de Lek. Hier is de oude stadsmuur opgenomen in de hoge waterkering langs de rivier. De rest van de versterkingen rond Wijk bij Duurstede zijn in de 19^e eeuw gesloopt.

'Fraaije riviergezichten zijn te genieten (…) van den koepel op den hoogen steenen muur (…) 't is daar heerlijk zitten in den stillen morgen of in den kalmen avondstond…', schrijft dominee Craandijk. En nog steeds is het terras op de kademuur een geliefde plaats om een kopje koffie, thee of iets sterkers te gebruiken. Je hebt er uitzicht op het haventje dat tegenwoordig voornamelijk de pleziervaart dient.

Lees verder ...

Al in 1300 kreeg Wijk bij Duurstede stadsrechten, zo'n honderd jaar later werden de eerste stadsmuren aangelegd. Van die versterkingen is niets meer over. Het stadje omvatte aanvankelijk ongeveer een derde van de huidige binnenstad, een soort taartpunt, begrensd door het huidige kasteelpark en de straten: Mazijk, Plantsoensteeg en Achterstraat.

Al snel bleek dat te klein en in 1450 kwam er aan noord- en zuidkant een uitbreiding en werden er nieuwe muren gebouwd in een onregelmatige ronde vorm. Je kunt er nu omheenlopen langs de Singel, het Walplantsoen, de Dijkstraat en Langs de wal. En dat is op zich een goed idee want je komt er een aantal bezienswaardigheden tegen.

Zoals gezegd liepen wij eerst naar de Markt. Daar staat het gemeentehuis uit 1662 met aan weerszijden een hardstenen waterpomp uit 1759. Daarbovenuit torent de imposante toren van de hervormde kerk. In de eerste helft van de 14^e eeuw stond hier al een veel kleinere kerk, maar tussen 1459 en 1496 verbleef bisschop David van Bourgondië regelmatig op kasteel Duurstede en in 1486 gaf hij opdracht tot de bouw van een groter, meer representatief gebouw met een enorme toren.

Van die plannen is niet veel terechtgekomen. De toren is nooit afgebouwd, net zo min als de kerk zelf waarvan het koor in 1579 bovendien door brand verwoest en nimmer herbouwd werd. Dominee Craandijk noemt het resultaat: '…een groote, ten deele merkwaardige Hervormde kerk, met zwaren, schoon gebouwden, maar onvoltooiden toren…'.

Lees verder ...

Dat er in Wijk bij Duurstede veel sporen van het verleden te vinden zijn was in het begin van de 19^e eeuw al bekend. Aanvankelijk trok vooral de vondst van grote hoeveelheden dierenbotten de aandacht. Niet alleen van oudheidkundigen, maar ook van fabrikanten die er beendermeel van maakten.

'Reeds sedert eenige jaren hadden arme lieden in den winter steelsgewijze een stuksken brood verdiend met het opgraven van beenderen…' meldt Craandijk en '…niet minder dan 18000 mudden beenderen werden in korten tijd gevonden…', maar ook '…menig voorwerp van kunstvlijt…'.

Een overheidsdienst die zich met archeologische zaken bezighield was er nog niet, maar '…belangstellenden, waaronder vooral de predikant van de Veur van Zoelmond genoemd verdient te worden, trachtten te verzamelen wat te voorschijn kwam…'.

De grote hoeveelheid vondsten trok uiteindelijk landelijke belangstelling en in 1842 greep de overheid in. Er ging een opgraving onder deskundige leiding van start. Het was het begin van het grootste archeologische onderzoek van Nederland, dat in verschillende fasen tot in de jaren '80 van de 20^e eeuw zou voortduren.*)

Men vond een groot deel van de vroegmiddeleeuwse haven van Dorestad terug en een grote hoeveelheid gebruiksvoorwerpen, munten en sierraden. Een deel daarvan is te zien in het Museum Dorestad, voorheen het Kantonaal en Stedelijk museum, aan de Muntstraat in Wijk bij Duurstede. Bovengronds is er niets meer van te zien, niet van de bloeiende handelsstad die er in de 9^e eeuw ontstaan was, noch van de verwoestingen aangericht door de Noormannen. **)

Lees verder ...

'Wijk bij Duurstede is thans een stil landstadje…', schreef dominee Jacobus Craandijk in 1883 en als wij op een mooie zondagochtend in augustus onze auto parkeren op de parkeerplaats aan het Walplantsoen kunnen we hem alleen maar gelijk geven. Er is natuurlijk veel veranderd in ruim honderd jaar, maar de rust is gebleven. Al kan dat natuurlijk ook aan het vroege uur liggen. We wandelen de Plantsoensteeg in naar de oude kerk en horen daar het orgel spelen en de gemeente zingen.

Bij Wijk bij Duurstede gaat de Rijn over in de Lek, leerden wij op school bij aardrijkskunde. Maar in feite gaat de Rijn gewoon verder, als de Oude- of Kromme Rijn die bij Katwijk uitmondt in de Noordzee. Vroeger was dit de hoofdstroom, veel breder dan nu overstroomde hij regelmatig de omliggende landstreek.

We steken het bescheiden riviertje over nadat we, vanaf de Langbroeker Wetering, de weg naar Wijk genomen hebben. Op het kruispunt was vroeger een herberg gevestigd. Craandijk nam er een '…snede brood met kaas en een glas bier…'. Daarna ging het langs '…boerenhofsteden, boomgaarden, weiden en brugjes, hooge peppels en wilgen, hier en daar een zicht op den korten, zwaren kerktoren van Wijk…'. En zo is het in grote lijnen nog steeds. De weg is ondertussen geasfalteerd, natuurlijk, sommige huizen zijn nieuw, maar verder heeft de vooruitgang zich hier rustig gehouden.

Lees verder ...

De Langbroeker Wetering, loopt bij Overlangbroek dood, maar de weg gaat nog een eind verder rechtdoor en Gerard en ik slaan, op de t-splitsing aan het eind, linksaf. De weg heet hier de Amerongerwetering, maar hij voert ons naar Leersum. Voor we dat dorp bereiken slaan we weer linksaf en over een aangenaam weggetje, langs de uitlopers van de Leersumse bebouwde kom, komen we uit halverwege de oude oprijlaan naar het buitengoed Broekhuizen.

Broekhuizen is een van de indrukwekkendste buitenplaatsen van de Utrechtse heuvelrug en het is dan ook een beetje vreemd dat de meeste reizigers van vroeger dagen het links lieten liggen. Dominee Craandijk noemt het wel, maar hij was op de terugweg vanuit Amerongen en moest zich haasten '…want station Driebergen ligt nog op grooten afstand en de stoomtram rijdt nog niet naar Doorn.'

Wie er wel tijd voor heeft beveelt hij de omweg naar Broekhuizen aan: '…met zijn prachtige bordes…'. Ook noemt hij het grafmonument in de vorm van een uitkijktoren, op de Donderberg ten noorden van het dorp, dat door de familie van Nellesteyn, in de 18^e eeuw de bewoners van Broekhuizen, gebouwd is.

Lees verder ...

Overlangbroek is een kleine agrarische nederzetting ontstaan bij het kasteel Zuilenburg, zo vermeldt het standaardwerk 'Monumenten in Nederland'. Maar als je er nu doorheen rijdt, zou je hooguit op het idee komen dat er sprake is van een dorp, omdat er tussen de verspreid liggende boerderijen ineens een kerkje langs de weg staat. En het kasteel herken je alleen als je echt weet waarnaar je zoeken moet.

Overlangbroek lijkt in de afgelopen eeuwen niet veel gegroeid. De weg langs de Wetering is de enige weg in het dorp. Gerard en ik parkeren de auto tegenover de kerk, die gedeeltelijk in de steigers staat. Het is een simpel, eenbeukig, gepleisterd gebouw dat in de 19^e eeuw nieuw opgetrokken is ter vervanging van een middeleeuwse voorganger.

De toren, die niet gepleisterd is, dateert uit de 15^e eeuw en heeft een luiklok uit 1650. Aan de oostkant van het schip staat een lelijke aanbouw uit 1913. Alles bij elkaar klinkt het tamelijk onaantrekkelijk, maar die indruk maakt het helemaal niet. Eerder gemoedelijk en lieflijk en dat zal mede komen door de aantrekkelijke ligging van het, door hoge bomen omzoomde, kerkhofje.

In eerste instantie zien we het kasteel helemaal niet, terwijl het volgens de topografische kaart toch pal achter de kerk moet staan. We wandelen een stukje verder en ontwaren tussen de bomen een gebouw dat door zijn vorm opvalt. Het wordt aan een kant overgroeid door klimop maar daartussen kun je toch mooie roze baksteen zien.

Lees verder ...

Op loopafstand tegenover Walenburg, je hoeft eigenlijk alleen maar de weg schuin over te steken, ligt het fraaie landhuis Sandenburg. Vanaf de weg heb je goed zicht op het forse witte gebouw, dat rijkelijk toegerust is met leien daken, torentjes en kantelen.

Omdat we wel weer even de benen willen strekken en als onderzoekers naar de kastelen van de Wetering ook af en toe wat dieper moeten graven, besluiten we een poging te wagen om dit kasteel van dichtbij te gaan bekijken. We slaan een smal weggetje in waar weliswaar een bord 'Verboden toegang, uitgezonderd bestemmingsverkeer' bij staat, maar zoals Gerard terecht opmerkt: 'Wij zijn bestemmingsverkeer'.

Na een ruime bocht komen we bij een hek, waar we ook maar langs rijden, om op een ruime parkeerplaats te belanden. Daar stappen we uit en lopen wat vruchteloos rond. We hebben wel een bestemming, maar het is niet eenvoudig om er te komen. Het lijkt er op dat er een bedrijf op het terrein gevestigd is.

Een van de bijgebouwen wordt blijkbaar privé bewoond en een bordje verzoekt ons vriendelijk om niet door de tuin te lopen. Maar een duidelijke andere route is er ook niet. We zijn aan de grens van onze brutaliteit gekomen en stappen maar weer in de auto.

Het verging dominee Craandijk in 1883 niet veel beter: 'Bij afwezigheid van de eigenaar, graaf van Lijnden van Sandenburg, kunnen wij het inwendige niet bezigtigen en ons niet persoonlijk overtuigen of er, behalve het fraaije meubilair, dat in zulk een huis mag worden verwacht, nog merkwaardigheden van anderen aard zijn te vinden.'

Lees verder ...

De fraaie woontoren van Lunenburg staat vlak bij het kruispunt van de Langbroeker Wetering met de weg van Doorn naar Cothen. We steken over en komen direct in de kern van het dorp Nederlangbroek. Samen met het wat verderop gelegen Overlangbroek vormde dit lange tijd de gemeente Langbroek.

De Prisma's 'Lexicon van dorpen en steden' zegt dat er in 1983 bijna tweeduizend inwoners waren, die in hun levensonderhoud voorzagen middels tuinbouw en enige industrie. Na recente gemeentelijke herindeling valt het dorp nu onder Wijk bij Duurstede.

Dominee Craandijk slaakt, na al het doorstane kastelengeweld langs de Wetering, de verzuchting dat: 'In Langbroek - wij zouden haast zeggen: "gelukkig" niets te zien is. Vriendelijk ligt de kerk met haar torenspits op het pleintje bij het kruispunt der wegen, maar van binnen heeft zij niets bijzonders.'

Zo is het nu na ruim 100 jaar nog steeds. Er zijn een paar huizen bijgebouwd, op www.wijkbijduurstede.nl geeft de gemeente nu, in het voorjaar van 2002, als bevolkingsaantal voor Langbroek het cijfer 2066, maar verder ligt het dorp nog even rustig en onopvallend langs de doorgaande weg *).

Het is gesticht na het graven van de wetering in de 12^e eeuw. Toen is ook de eerste kerk van Overlangbroek gebouwd, het huidige exemplaar is deels 15^e- deels 19^e eeuws. De meeste woningen dateren van rond of na 1900, maar toch is Langbroek beschermd dorpsgezicht. Dat zal wel door de kastelen komen.

We zijn het dorp nauwelijks uit of het volgende fraaie voorbeeld dient zich al weer aan: Walenburg, in aanleg weer zo'n typsiche Langbroekerweteringse, alleenstaande toren. Omdat er in deze buurt zo veel staan raak je een beetje afgestompt. Maar stellen we ons nu eens voor dat dit bouwwerk bij ons, in Soest, bij de Kleine Melm aan de Eem zou staan.

Lees verder ...