Met de verkiezing van de Amerikaanse president Barack Obama voor de Nobelprijs voor de Vrede, werd een twistgesprek dat ik deze week voerde met fysicus Frans Saris nog relevanter dan het toch al was. Moet, was de vraag, de Nobelprijs politieker worden?

Zeker wel, zegt Saris (oud-directeur van FOM Amolf en het ECN), zaterdag in de krant. De tijd is voorbij dat oude mannetjes de grootste prijs ter wereld krijgen voor het ontdekken van een elementair deeltje, veertig jaar geleden.

Zonne-energie, kanker, schone technologie, daar moeten de prijzen heen. Wel voor de allerbeste wetenschappers die zich ermee bemoeid hebben. Maar maatschappelijke relevantie is cruciaal, zegt hij. Het gaat namelijk om niets minder dan overleven.

Mijn vraag was of dat niet het sterke merk Nobelprijs afbreuk zou kunnen doen. Volgens Saris niet, er kan niet genoeg gedonder rond de Nobelprijzen zijn, zei hij. Dan weten de mensen tenminste weer aan wie en waarvoor de belangrijkste prijs in de wetenschappen bestemd is.

Volgens Saris is de Nobelprijs een belangrijk instrument om belangrijke wetenschap te stimuleren. Belangrijk voor de mensheid, precies zoals Alfred Nobel het in zijn testament ook vastlegde.

De crux is natuurlijk wat er belangrijk is. Fundamentele wetenschap, waarvan desnoods niemand iets begrijpt. Of goeie dingen voor de mensheid.

Op de site van Natuur Wetenschap & Techniek reageert Gerard 't Hooft op de recente ideeen om nieuwe Nobelprijzen voor Milieu en voor Volksgezondheid in te richten. Niet doen, zegt hij, dat schaadt het merk. En goed werk op die terreinen kan altijd worden beloond in de aloude categorieen natuurkunde, geneeskunde of chemie.

En anders is er altijd de Vrede nog.

Vandaag kreeg Ada Yonath de Nobelprijs voor Chemie, samen met twee Amerikaanse mannen. Ze is daarmee de derde vrouw die dit jaar in de prijzen valt. Maandag noteerden we ook al Elizabeth Blackburn en Carol Greider. Voor Fysiologie en Geneeskunde, samen met nog een man.

Dit drietal vrouwelijke laureaten maakt van 2009 meteen een historisch jaar voor vrouwen in de wetenschap. Zelfs twee in een jaar kwam nog niet eerder voor. Wel tweemaal de Nobelprijs voor dezelfde vrouw, overigens: Marie Curie (1903 en 1911).

Op de site van de Nobelprijs zijn de statistieken te bekijken. Het is een beschamende vertoning, al met al, zoals altijd als het om vrouwen in de wetenschap gaat.

Sinds 1901 ontvingen 38 verschillende vrouwen een Nobelprijs, waarvan 15 in de wetenschappen.  Met gemiddeld iets van zes winnaars per jaar voor chemie, geneeskunde en fysica samen komt dat op misschien twee procent.

Tegen die achtergrond bezien is er deze week werkelijk een wonder geschied. In een jaar tijd is het aandeel vrouwelijke winnaars naar eenderde gegaan.

Maar of er sprake is van een echte trend moet de geschiedenis uitwijzen. De laatste tien jaar wonnen er vijf vrouwen, van wie dus drie dit jaar. Het kan ook zomaar de uitzondering op de regel zijn. Of natuurlijk opzet van het Nobelprijscomite.

Morgen de literatuur-prijs. Kan zomaar een vrouw zijn.

De Nobelprijs voor natuurkunde gaat dit jaar naar drie fysici aan wie niemand de laatste dagen gedacht had: Charles Kao, Willard Boyle en George Smith. In de jaren zestig bedacht Kao hoe je glasvezels gebruikt voor lichtcommunicatie. Rond dezelfde tijd vonden Boyle en Smith de fotochip uit, tegenwoordig hart van ieders digitale camera.

Klinkt als een redelijke keus voor een Nobelprijs, die volgens Nobel zelf immers moest gaan naar wetenschappers die de mensheid iets gebracht hebben. Maar het feit blijft dat het drietal bijvoorbeeld niet op de lijst van kanshebbers voorkwam die Thomson Reuters eerder publiceerde. Gebaseerd op de tips van prominente natuurkundigen. Die vinden kennelijk heel andere dingen belangrijk.

Gisteren had Thomson Reuters het wel goed. Toen kregen Elisabeth Blackburn, Carol Greider en Jack Szostak de Nobelprijs Geneeskunde, en die stonden ook daadwerkelijk bovenaan het lijstje. Dat Blackburn en Szostak eerder ieder al een Heinekenprijs kregen, wordt algemeen gezien als een voorbode voor de hoofdprijs uit Stockholm.

Hetzelfde geldt in de natuurkunde voor de Kyotoprijs. Wie die wint, heeft aardige kans ook nog eens een Nobelprijs op te strijken.

Maar ook dat criterium zou dit jaar niet geholpen hebben. Geen van drieen kregen Kao, Boyle of Smith die prijs. Kennelijk vinden fysici glasvezels en digitale camera's echt niet interessant.

Morgen de chemieprijs, om 11.45 uur. Eens zien wat Thomson Reuters daarvan heeft gebakken.

Behalve de winnaars van de Nobelprijs voor Geneeskunde  zullen ook de citatietellers van Thomson Reuters vandaag een vreugdedansje hebben gedaan. Traditiegetrouw probeerden zij dit jaar weer serieus te voorspellen wie er een Nobelprijs zou winnen. En zie daar: de echte winnaars Blackburn, Greider en Szostak stonden in hun  prognoses op 48 procent kans. Kortom, bulls eye voor Thomson.

Dat maakt nieuwsgierig naar de andere voorspellingen. Morgen natuurkunde? De Britse theoreticus Michael Berry, al jaren een favoriet en nu weer op 24 procent. Juan Cirac en Peter Zoller, voor hun werk aan quantumcomputers, met liefst 26 procent. Maar ook Andrei Geim en Kostya Novoselov voor hun ontdekking van plat grafiet, kortweg grafeen: 15 procent. Of Sumio Lijima, ontdekker van de koolstofnanobuisjes: 14 procent.

In het laatste geval is het ook aardig even te fantaseren over Cees Dekker in Delft, de fysicus die jarenlang voorop liep met het verkennen van de elektronische eigenschappen van koolstofnanobuisjes. En  Geim blijft verleidelijk, al was het maar omdat hij ooit als postdoc in Nijmegen een levende kikker liet zweven in een magneetveld. Bovendien spreekt de manier waarop hij de eerste grafeenlaagjes maakte wel tot de verbeelding: met een potlood en een rol plakband.

Woensdag is het scheikundedag in Stockholm. Wie worden daarvoor getipt?   Interessant is Michael Grazel, een Zwitser die vloeibare organische zonnencellen ontwikkelde: 30 procent kans.  Of de Duitser Benjamin List, die met acetaldehyde een heel nieuw gebied van organische synthese ontdekte: 13 procent. Of Crabtree en Schreiber voor chemische biologie met kleine moleculen: 20 procent.

Grazel ontmoette ik ooit op een zonne-energieconferentie in Bern, Zwitserland, waar hij zijn vinding, een klodder witte verf tussen twee glasplaatjes, met trillende handen aan de zaal liet zien. Geen ideale man om in december in Kopenhagen tegenover de Zweedse koning te staan. Maar dan: wie is dat eigenlijk wel?

Morgen om 11.45 uur de natuurkundeprijs. Tweede eindexamen voor Thomson Reuters.

Vanaf maandag is het weer Nobelprijzenweek en natuurlijk is nu de voorpret al gaande. Op de blogsite van de Amerikaanse biowetenschappers, The Scientist, staat dit jaar bijvoorbeeld de gangbare twijfel over het hele circus. Nobels ripe for overhaul? Moet de Nobelprijs niet op de helling? 

Het weekblad New Scientist ontfutselde die mening aan een reeks prominente wetenschappers, onder wie Lynn Margulis, nooit vies van een stevige mening. Ook bioloog E.O. Wilson en de Nederlands-Amerikaanse primatoloog Frans de Waal, en de Britse hoofdeconoom Sir David King vinden dat het allemaal anders moet.

Wat moet er anders?  Om te beginnen zouden er meer categorieen moeten komen. Nu heb je in de categorie wetenschap de geneeskunde (of fysiologie), de natuurkunde, en de scheikunde. Terwijl, aldus de critici, het interessante werk elders gebeurt. In de ecologie. Volksgezondheid. Neurowetenschappen. Milieu. Psychologie.

Daarom moeten er twee Nobelprijzen bij komen. Een voor Volksgezondheid. En een voor Milieu.

Daar hebben ze een brief over gestuurd aan de baas van de Nobelprijzen, algemeen secretaris Michael Sohlman in Stockholm. "In de tijd van Alfred Nobel had niemand een idee hoe belangrijk klimaatwetenscap of de bestrijding van hiv en aids zou worden."

Sohlman heeft nog geen antwoord gegeven en waarschijnlijk is dat maar het verstandigste ook. Het voorstel is namelijk onzinnig. De Nobelprijzen zijn folklore, en ongeveer het enige moment in het jaar dat alle media gericht staan op de wetenschap.

Daar kun je als psychloog of klimaatcijferaar jaloers op worden. Je kunt ook gewoon blij zijn dat er even iets anders dan Uruzgan, de AOW of Louis van Gaal op de voorpagina's staat.

Vrijdagmiddag heeft Nobel-secretaris Sohlman voor de BBC alsnog gereageerd op de roep om verandering. Gaat niet gebeuren, zegt hij. "De prijzen dekken wat er gaande is." Bovendien staan de categorieen in Nobels testament.

Het nieuwe boek van de Britse evolutiebioloog Richard Dawkins, The Greatest Show  on Earth, is fraai, maar wel anders dan zijn voorgaande boeken.

Klassiekers als The Blind Watchmaker en The Ancestor’s Tale vertelden hoe  het leven op aarde is geëvolueerd, in miljoenen jaren, via aanpassing en selectie – de mens net zo goed als de platworm.

Nu, noteert Dawkins bitter,  is het tijd voor een boek vol bewijs dát natuurlijke selectie een onontkoombare verklaring is voor de rijkdom van het leven op aarde. In de VS gelooft zeker 40 procent dat we in Gods eigen schepping leven, een paar duizend jaar oud. Scholieren komen er naar de biologieles met voorgedrukte tegenwerpingen, uitgedeeld in de kerk. In Europa is het niet veel anders.

Het resultaat is vooral een repliek op de eeuwige bezwaren van creationisten tegen de goddeloze Darwin. Waar zijn de tussenvormen? Waarom zien we nu geen evolutie?  Hoe oud zijn al die fossielen eigenlijk? Waarom zijn er nog apen als wij ervan afstammen? Is alles bot toeval?

Onnozele verwijten en tegenwerpingen vaak, maar Dawkins heeft zich voorgenomen ze allemaal geduldig op te pakken en nauwgezet te demonteren. Alle fossielen zijn tussenvormen, er is wel degelijk evolutie, in het lab en in het wild, technieken te over om de ouderdom van fossielen te meten, en dna-datering. We stammen niet van de apen af, maar delen een gemeenschappelijke voorvader.

Dawkins vergelijkt de biologie met een detective die op de plaats delict fysieke aanwijzingen verzamelt. Het zijn de feiten die de reconstructie bepalen. En de aanwijzingen voor evolutie zijn werkelijk overal. The Greatest Show zet ze handzaam op een rij voor wie de tegenwind nog in moet. Of in wil.

Maar of het iets uithaalt? Daw- kins geeft een debatje weer met een creationiste, waarbij hem zichtbaar de moed in de schoenen zinkt. Waar zijn de botten?, herhaalt deze Wendy eindeloos. In het museum, zegt Dawkins. Ga kijken. ‘Maar het is alsof ze me gewoon niet hoort.’

(uit het katern Kennis van 19 september 2009)

Het is natuurlijk gewoon toeval, maar wel grappig: zowel het hele geremasterde Beatles-oeuvre als de eerste foto's van de gerepareerde Hubble-ruimtetelescoop zijn op dezelfde dag uitgekomen.

Liefhebbers van beide genres kunnen sinds woensdagmiddag hun geluk niet op. Op de opnames van de Fab Four hoor je zelfs de drumkruk van Ringo Starr piepen. En op de nieuwe Hubblefoto's staan meer sterren, nevels, spiralen, manen en planeten dan ooit.

Toch kan ik een groot schouderophalen niet helemaal onderdrukken. De piepende drumkruk is grappig, maar zoveel fijner kan het St Peppers toch onmogelijk maken. En hetzelfde geldt voor de Hubble-foto's. Die zijn inderdaad fenomenaal, duizelingwekkend, verbluffend, en misschien zelfs wel ontroerend.

Alleen waren de foto's dat de laatste twintig jaar eigenlijk ook al, in elk geval voor de gewone stervelingen die ze af en toe zagen langskomen in kranten, tijdschriften en boeken. Hubble was een mirakel, een schepper van nieuwe iconen van de wetenschap. De foto va het Adelaarsnest, waarop je letterlijk de nieuwe sterren ziet ontstaan in de stofwolken, vergeet je nooit meer.

Kon dat nog beter? Voor de specialisten is het nooit goed genoeg, natuurlijk. Maar de leek kijkt vertwijfeld naar de foto's en denkt: die kende ik toch al. Enige verschil met de Beatles is dat de hele geremasterde box 199 euro kost. Een smak geld, maar nog steeds een stuk goedkoper dan de onderhoudsbeurt van de Hubble in mei. 

Hoewel? De laatste servicing mission voor Hubble kostte alles bij elkaar ongeveer een miljard dollar. Voor iets van 200 dollar per persoon doe je daar toch gauw vijf miljoen mensen een grote lol mee.  Zoveel liefhebbers van sterrenfoto's zouden te vinden moeten zijn.

Het blijft een ongemakkelijk gevoel geven. Britse intellectuele ondertekenen massaal een petitie waarin de regering wordt gevraagd excuses te maken aan Alan Turing (1912-1954), wiskundige en informaticus.

Turing kraakte in de Tweede Wereldoorlog eigenhandig de Duitse geheimtalen, gegenereerd door de beroemde Enigma-machines, en is daarmee een oorlogsheld. Hij schreef de eerste artikelen die uitlegden hoe een machine informatie zou kunnen verwerken.

Maar Turing was ook homoseksueel en werd daarvoor na de oorlog vervolgd, veroordeeld en chemisch gecastreerd. In 1954 nam hij een hap van een met  cyanide vergiftigde  appel en stierf, 41 jaar jong.

Een paar maanden geleden sprak in voor de krant de Amerikaanse schrijver David Leavitt, die enkele jaren geleden een literaire biografie van Turing schreef: The Man Who Knew To Much. Leavitt is een bekende gay writer en was door de uitgever van een reeks wetenschapsbiografieen om die reden uitgenodigd om Turing te doen.

Voor Leavitt was het project een eye-opener geweest voor de wetenschap, vertelde hij, waarover hij sindsdien ondermeer het magistrale The Indian Clerk schreef. Over de komst van het indiase wiskundewonder Ramanujan naar het homoseksueel broeierige Cambridge van begin negentiende eeuw. 

Maar veel nieuws over Turing stond er in wezen niet in zijn Turing-biografie. Ook niet over de raadselachtige dood van Turing, die dood werd gevonden met die giftige appel op zijn nachtkastje. Het theatrale einde van een man die sinds zijn kindertijd een obsessie voor Disney's Sneeuwwitje had? Een dekmantel voor moord van een man die te veel wist en chantabel bleef door zijn seksuele abberaties? Of gewoon toch een ongelukkige samenloop van omstandigheden, Turing werkte immers met cyaanverbindingen voor de primitieve elektronische schakelingen die tot de eerste computers moesten leiden?   

Turing is dood, en zijn werk vormt de kern van de informatica, nog steeds. Dat is het enige wat vaststaat. De vraag is wat excuses van de Britse regering daar eigenlijk nog aan kunnen veranderen. Sterker: het zet Turing neer als een nuttiger homoseksueel dan de duizenden andere mannen die in die jaren kapot zijn gemaakt.

Daarvoor wil ik dan alvast mijn excuses maken.

Deze vrijdag 28 augustus is het op de kop af een eeuw geleden dat Charles Dolittle Walcott, secretaris van het Smithsonian Institution in Washington, in de Canadese Rockies de krankzinnigste fossielenafzetting ter wereld vond: de Burgess Shale.

De afzettingen wemelen van de versteende kreefachtigen.Of beter: beesten die daar door de oogharen gezien op lijken, maar tegelijk vaak het werk van een schepper met iets te veel zin in experimenteren. Er zijn beesten bij met te veel poten, twee lijven, twee hoofden, ogen op steeltjes in wisselende aantallen, kaken die op garnalen lijken, klauwen die veel weghebben van versteende kwallen.

Het geheel zit in een afzetting van rond de 505 miljoen jaar oud. Tegenwoordig heet het het resultaat te zijn van de Cambrische Explosie, geen echte ontploffing, maar een tijdperk van wilde experimenteerlust in de evolutie van het leven, toen nog vooral in zee.

Kennis op Zondag is een initiatief van Nemo, KNAW, NWO en de Volkskrant

Vorige week had Nature al een mooi verhaal over de historische vondst, die tot de dag van vandaag paleontologen van de straat heeft gehouden. De carriere van de even fameuze als wijlen Stephen Jay Gould, paleontoloog en veelschrijver, rustte er bijvoorbeeld voor een aanzienlijk deel op. Zijn Wonderfull Life uit 1989 is nog steeds een bestseller.

De Brit Simon Conway Morris, in veel opzichten een tegenpool van Gould die zich geregeld bijna voor het karretje van het creationisme laat spannen, maakte naam met moderne klassificaties voor de versteende beestenbende.

Dat wist Walcott in 1909 natuurlijk nog allemaal niet. Sterker: hij was niet eens de eerste echte vinder. Dat is een niet met name genoemde timmerman die in 1886 op Mount Stephen werkte aan een hotel langs de nieuwe Pacific Railway spoorlijn in het gebied. Dat trok de aandacht van de geologen van de Geological Survey in Canada, die in 1992 voor het eerst een fossiele garnaal zonder hoofd beschreven.

Merkwaardig genoeg kwam de Amerikaan Walcott op het idee eens op Mount Stephen te gaan kijken na een reis in juli 1909 aan Cambridge, waar hij een eredoctoraal kreeg in het kader van het eerste eeuwfeest rond Charles Darwin (1809-1882). Bij een bezoek aan het British Museum in Londen sprak Walcott geoloog Henry Woodward, die in 1902 in een artikel had voorspeld dat de rijke fossiele afzetting van Mount Stephen zich over een nog veel groter gebied moest uitstrekken.

Walcott reisde subiet met zijn familie af naar het gebied, waar hij op 28 augustus 1909 de eerste wonderlijke fossielen vond. Een paar dagen later struikelde het paard van mevrouw Walcott letterlijk over een van de mooiste vroege vondsten van de Burgess Shale. Daarin een soort koploze garnaal.

 In Nature beschrijft Desmond Collins van het natuurhistorisch museum in Ontario welke hoofdbrekens de merkwaardige fossielen de paleontologie sindsdien hebben opgeleverd. En passant maakt hij daarbij even gehakt van Stephen Jay Gould, die de ontdekker Walcott en Presbyteriaanse conservatief noemde die weigerde in te zien dat het in de evolutie wemelt van de doodlopende wegen.

Die koploze garnaal overigens nou net weer niet. Dat is bij nader inzien het mondstuk van een veel groter beest, dat Collins een verschrikkelijke krab noemt, Anomalocaris. In 1991 werd een heel exemplaar gevonden. Goddank versteend.

In Duitsland is grote ophef ontstaan over misschien wel honderd  universitaire medewerkers en hoogleraren die minkukels voor veel geld aan een proefschrift zouden hebben geholpen. Hoe dat precies in zijn werk is gegaan, is onhelder. Er was een firma in Gladbach die medewerkers ronselde om bij beoordelingen een oogje dicht te knijpen. Maar vanwege de strenge Duitse privacywetgeving zijn er verder geen details.

Hoe het ook zij, nu dat ook de Nederlandse kranten begint te halen is de logische vervolgvraag: kan dat hier ook, frauderen met een proefschrift?

Echt frauderen in de zin van een doctorgraad verlenen voor geen werk, dat lijkt me eerlijk gezegd sterk. Daarvoor zouden te veel mensen tegelijk in het complot moeten zitten. De hoogleraar. De vakgroep. Leden van leescommissies, die meelezen met het proefschrift in wording. De promotiecommissie. En uiteindelijk zelfs de rector, onder wiens supervisie het allemaal gebeuren moet.

Het kan, en ik houd me aanbevolen voor beerputverhalen. Maar het is onwaarschijnlijk. Dat het in Duitsland kennelijk wel kan gebeuren, heeft misschien meer iets te maken met de algemene verhoudingen in de Duitse wetenschappelijke kringen. Daar is hierarchie nog ouderwets onverbiddelijk, spreekt men elkaar met herr doktor aan in plaats van de voornaam, en hebben professoren altijd gelijk. Tegenspraak is er niet georganiseerd en al helemaal niet gewenst. Als de baas het zegt, zal het wel zo zijn.

In die zin is het misschien ook geen toeval dat de laatste decennia een aantal forse wetenschappelijk fraudezaken zich juist in Duitsland hebben voltrokken. Er was die man die organisch chemische reacties met magneten bestuurde, totdat een commissie met ondermeer de Groningse hoogleraar Ben Feringa eens langsging om te zien hoe dan. Er waren schaamteloze biomedische fraudegevallen. En natuurlijk Hendrik Jan Schön, het Duitse wonderkind dat(in de VS) eigenhandig stroomgeleidende plastics bleek te verzinnen.

Anderzijds kan dat wel degelijk best toeval zijn. Of wellicht zelfs te danken aan het feit dat Duitsers elke vorm van fraude graag genadeloos aan de paal nagelen.

Wat dat betreft gebeurt er in Nederland nooit wat. Sterker nog, wekelijks glijden hier stapels proefschriften langs waarvan je je in gemoede kunt afvragen of die wel allemaal een doctorsgraad waard zijn. Omdat ze triviaal zijn. Of wel erg beperkt. Maar dat is een ander probleem. 

Wat nou als de griep wel een monster was gebleken en we de voorbereidingen aan de nochalante publieke opinie in Nederland hadden overgelaten? Dan hadden we niet miljoenen vaccins te veel gehad en een paar duizend extra doden en maandenlang hadden mensen elkaar geen hand durven te geven, laat staan de bus nemen, of de trein.

Dan hadden we daarna oproer in de samenleving gehad, over de schandelijke nalatigheid van de autoriteiten, we hadden Ab Klink, Ab Osterhaus en Roel Couthino na een lange parlementaire enquete ontslagen, of liever nog doodgeschoten. En hadden ons lang lang gewenteld in onze ellende.

Wat is er toch met Nederland? Vroeger telde een gewaarschuwd mens voor twee. Nu wordt een waarschuwing opgevat als de aankondiging van een spannend avontuur. Als dat dan niet doorgaat, heet het meteen bedrog. Dat geldt voor de griep. Dat geldt voor het weeralarm van het KNMI.

Op die manier moeten we misschien ook nog eens boos doen over de Deltawerken. In 1953 verzopen er een paar duizend mensen in Zeeland en Zuid-Holland in een nare rotstorm die tegen waardeloze dijken beukte. Sindsdien hebben we echte dijken aangelegd en is er niet veel meer gebeurd. Zonde.

Klink zei vrijdag bij Knevel & Van den Brink dat het in zeker opzicht jammer was dat het allemaal meeviel met de griep. Ik snap dat wel, dat jammer. Een stevige griep had Nederlanders misschien weer eens laten inzien dat we in een gevaarlijke wereld leven. Vol ziekte en rampen. Dat we daar doorgaans aan ontkomen, maakt ons slaperig en onachtzaam. En boos als we een keer worden wakker geschud.

Woensdag kreeg Stephen Hawking in Washington de Presidential Medal of Freedom omgehangen door de Amerikaanse president Barack Obama. Dat Obama het goed voorheeft met de wetenschap, is inmiddels wel bekend. Maar waarom kreeg Hawking nou eigenlijk die medaille?

Volgens het Witte Huis zijn Obama's medailles, waarvan de president er gisteren zestien uitdeelde, voor mensen die zich hebben ingezet voor verandering. Agents of change. Van de Zuid-Afrikaanse bisschop Desmond Tutu is dat duidelijk. Van homo-voorman en burgemeester Harvey Milk eveneens. Maar Hawking?

De belangrijkste verandering die Hawking heeft veroorzaakt in zijn leven is toch gewoon theoretische natuurkunde: het idee dat zwarte gaten verdampen door straling. Niet iets waar de modale president van Amerika van wakker ligt. En zelfs een onmodale als Obama niet.

Je zou nog kunnen volhouden dat Hawking met zijn onverbiddelijke bestseller A Brief History of Time de natuurkunde bij een groot publiek toegankelijk heeft gemaakt. Maar gaat dat het Witte Huis aan het hart dan?

Te vermoeden valt dat Hawkings medaille toch vooral voortkomt uit zijn handicap. Hawking lijdt aan de spierziekte ALS die hem volledig verlamt. Hij is er 67 mee geworden, terwijl de artsen hem in 1962 al opgaven. Al zijn belangrijke werk deed hij sindsdien.

Obama lauwerde woensdag mensenrechtactivisten, leidsmannen en dito vrouwen, een homo en een indiaan. En dus ook een Engelsman in een rolstoel, die toevallig toonaangevend is in de theoretische natuurkunde. Toonbeeld van doorzettingsvermogen en geesteskracht. Dat wel.

Overigens was in juni nog het bericht dat Hawking in het ziekenhuis lag met ademhalingsproblemen en dat de pers maar beter een necrologie achter de hand kon hebben. Dat is kennelijk allemaal weer achter de rug. Al kun je je als gewone sterveling nauwelijks voorstellen dat iemand er beroerder aan toe kan zijn dan Stephen Hawking in goede doen. 

Het Bulletin of the Atomic Scientists heeft het Amerikaanse kernwapenarsenaal nog eens op een rijtje gezet. In de Koude Oorlog zouden ze ervoor geexecuteerd zijn geworden. Nu kennelijk niet. 

In totaal bouwden de Amerikanen sinds Little Boy, de bom op Hiroshima, om precies te zijn 66572 atoombommen, in totaal van precies 100 verschillende types, varierend van kleine tactische van eentiende kiloton, tot immense strategische megawaterstofbommen van 25 megaton. Het wapenlab in Los Alamos ontwierp 77 types. Lawrence Livermore in Californie de overige 23.

In 1967 lagen er 32000 Amerikaanse kernkoppen klaar om af te schieten, met een totaal potentieel van 20 duizend megaton, pakweg 1,4 miljoen Hiroshima-bommen.

Nu zijn dat er, een hele al weer bijna vergeten Koude Oorlog verder, nog steeds 5200, varierend van 0,3 kiloton B61-bommen tot 1,2 megaton waterstofbommen. De meeste daarvan aan boord van veertien Amerikaanse onderzeeers.

Verbijsterende aantallen? Op het eerste gezicht wel. Maar uit de lijst spreekt ook iets van een achterhaalde technologie. Tientallen kernwapens zijn wel ontwikkeld, maar uiteindelijk nooit gebouwd. Sinds 1992 worden er geen kernproeven meer gedaan en wordt er alleen nog gewerkt aan modificaties van bestaande types.

In 2008 werd onder Bush/Cheney de W76mod1 kernkop van 100 kiloton geintroduceerd, bedoeld om met Trident raketten af te schieten. Volgens de statistieken is er daarvan nog niet een gebouwd.

En dat hoeft natuurlijk ook helemaal niet. Van de tienduizenden kernbommen die wel zijn gebouwd, hebben er precies twee de wereld de stuipen op het lijf gejaagd, in 1945 in Japan. Alle kernproeven daarna waren officieel voor onderzoek, maar in het echt natuurlijk vooral voor het onderhouden van de angst.

Tegenwoordig is zelfs dat kennelijk niet meer nodig. Nu en dan een statistisch overzicht van het arsenaal is al angstwekkend genoeg.

Opiniepeiler Maurice de Hond is te geloofwaardig als deskundige om reclame te mogen maken voor een energiemakelaar, vindt de Reclame Code Commissie. Zijn voorganster, mevrouw Froger, wist van toeten noch blazen. Dat mocht dan weer wel.

Het merkwaardige aan de Nederlandse reclameregels is dat er kennelijk alleen ondeskundige autoriteiten in stelling mogen worden gebracht. Malloten in witte jassen die doen alsof ze tandarts zijn, laborant bij een afwasbrokkenfabriek of gastroenteroloog: prima. Echte deskundigen niet.

Op zich is het een verstandig streven om het publiek zo duidelijk mogelijk te maken dat ze in de reclame aan de lopende band bedonderd worden. Reclame is toneel. Een kunstvorm. Geen journalistiek.

Maar eigenlijk zou je toch hopen dat een Reclame Code Commissie regels ontwerpt die ertoe leiden dat informatie in de reclame zou juist mogelijk is. Laat RIVM-baas Roel Couthino maar sinaasappelsap aanprijzen. Als hij denkt dat dat ergens goed voor is. Of tegen. Daar heb je tenminste wat aan, als consument.

Met dit oordeel lijkt de commissie haast nog het meest bezorgd om de imagoschade voor de betreffende deskundige. Terwijl we die in de echte wereld zo nodig hebben om ons met gezag de weg te wijzen.

Wat dat betreft trouwens geen zorgen over Maurice de Hond. Van zijn imago als neutrale waarnemer was sinds zijn bemoeienis met de Deventer moordzaak toch al weinig meer over. En dat de PVV hoog scoort in al dan niet virtuele verkiezingen, kan iedereen voorspellen.

Volgens Britse veiligheidsdiensten beschikt Iran inmiddels over de mogelijkheden om een eerste atoombom te bouwen. Of dat waar is, laat zich niet controleren. Laat staan wat een verstandige reactie zou kunnen zijn.

Maar het bericht maakt ook nieuwsgierig naar hoe dat er intern in Iran aan toe zal gaan. Wie zijn de geleerden en technici die aan het project werken? En zouden zij dan uit soortgelijk hout zijn gesneden als ooit de fysici die onder leiding van de briljante theoreticus J. Robert Oppenheimer in Los Alamos de eerste atoombom bouwden?

Over die onderneming zijn al kasten vol geschreven. Over de stoere romantiek van cutting edge kernfysica in de woestijn, de broederschap van de slimste wetenschappers en hun gemeenschappelijke doel. Over de triomf van de eerste geslaagde testexplosie bij Almagoro. En over de gewetenswroeging, bij Oppenheimer en anderen, toen de berichten over het verwoeste Hiroshima en Nagasaki eenmaal binnenkwamen.

In de populaire geschiedschrijving begon dat trouwens allemaal met de beroemde brief van Albert Einstein aan president Franklin Roosevelt, van 2 augustus 1939. Op aandringen van Leo Szilard waarschuwde Einstein de president dat de zojuist in Duitsland ontdekte splijting van uranium gemakkelijk in een bom te verwerken was.

Een beginpunt was de brief zeker. Maar echt snel ging het niet. Einsteins brief zou door een persoonlijke vriend van de president worden overgebracht. Pas op 11 oktober sprak deze Alexander Sachs de president. Die benoemde een uraniumcomitee en stelde liefst 6000 dollar ter beschikking, voor wat nader onderzoek. Niks, dus.

Pas op 6 december 1941 besloot Roosevelt een grootscheeps atoombomprogramma te beginnen, waarin uiteindelijk duizenden wetenschappers en technici zouden werken. En pas in augustus 1942 ging dat officieel het Manhattanproject heten.

Precies drie jaar later vielen de bommen op Hiroshima en Nagasaki, in een totaal andere oorlog dan die met Duitsland, dat zich toen al had overgegeven. Zonder ooit serieus over een atoombom te hebben nagedacht.

De rechter in Amsterdam heeft Jomanda vrijgesproken van medeverantwoordelijkheid voor de dood van actrice Sylvia Millecam, twee jaar geleden. Niks twee jaar beroepsverbod. Ze mag gewoon door-healen, daar in Tiel.

Twee alternatieve artsen die zich tegen de borstkanker van Millecam hadden aanbemoeid, maar haar niet regulier hadden doorverwezen, kregen ook al geen straf. Wel op hun donder. Net als Jomanda hadden ze Millecams idee dat ze geen borstkanker had, wat te weinig tegengesproken. Denkt de rechter.

De vraag is, zoals bij bijna alles in deze zaak, hoe de rechter dat weet. Maar rechtspraak is geen wetenschap. En misschien is dat maar goed ook.

Eerlijk gezegd hadden we het een beetje laten liggen, het nieuws van een paar weken geleden dat wetenschappeljik uitgever Elsevier tussen 2000 en 2005 bladen heeft uitgegeven die er uitzagen als wetenschappelijk tijdschrift, maar die in feite een grote advertentie waren van farmaceut Merck. Voor het inmiddels zwaar omstreden medicijn Vioxx, om precies te zijn.

Sterker, de nepbladen van Elsevier kwamen in april voor het eerst aan het licht in het dossier dat patienten tegen Merck voeren over de al dan niet verzwegen bijwerkingen van Vioxx. Merck probeerde ermee aan te tonen dat er ook positieve literatuur was.

Het leek journalistiek gezien allemaal lang geleden. En bovendien bleek het in feite het wangedrag van de Australische tak van de uitgever, dat de Australasian Journal for Bone en Joint Medicine verzon voor veel geld. Hoeveel wil Elsevier overigens niet zeggen.

Niet goed, maar ook niet helemaal het schandaal dat de doorgaans zo scherpzinnige blogsite voor biowetenschappen The Scientist er van probeerde te maken. Maar deze week hebben ze een nieuwe Elsevier-scoop, die het allemaal nog net een slagje onfrisser maakt.

Het bericht begint met goed nieuws. Elsevier, laat het bedrijf in een persverklaring weten, zal zulke gesponsorde bladen in het vervolg geen journal meer noemen. Er komen strakkere richtlijnen voor de manier waarop sponsoring in het blad zelf worden aangegeven.

In hetzelfde bericht blijkt echter ook dat Elsevier aan de vasthoudende Scientist-reporters de namen heeft gegeven van nog eens zes deels of helemaal gesponsorde medische bladen, allemaal voor de regio Australasie waarvan ook daadwerkelijk afleveringen zijn verschenen. Daarnaast is er nog een lijst van 13 titels voor gesponsorde bladen, die wel zijn geregistreerd, maar waarvan nooit een aflevering is verschenen.

Kan een afdeling Sydney zomaar bijna twintig nieuwe titels op de markt gooien zonder dat het hoofdkantoor in Amsterdam dat heeft goedgevonden? Dat lijkt niet erg waarschijnlijk. Tenzij het aangeeft hoeveel wetenschappelijke tijdschriften er voor Elsevier toe doen: helemaal niks.

Ik weet niet wat erger is.

Komende dinsdag worden in Den Haag de winnaars bekend van de Spinozapremies 2009, zeg maar de Nederlandse Nobelprijzen. Tot zover geen nieuws. Dat gebeurt sinds 1995  ieder jaar, en ook ditmaal zullen zonder twijfel weer interessante geleerden een prijs krijgen.

Wie dat zijn en waarvoor is traditiegetrouw geheim. Maar er is wel iets opmerkelijks aan de uitnodiging. Voor het eerst in tien jaar winnen er niet vier wetenschappers een Spinozapremie, maar slechts drie.

Dat lijkt een signaal. De vraag is alleen waarvoor precies.

Volgens de huisregels van de Spinozapremie kiest een internationale jury uit nominaties vier winnaars. Daarna toetst NWO de beslissing aan een belangrijke regel: er mogen nooit meer dan drie winnaars zijn in eenzelfde discipline. Dus zelfs als er vier fantastische fysici zijn en geen alfa, zijn er maar drie winnaars.

Die regel werd in 2002 ingevoerd na aanhoudende protesten over de eerdere Spinozapremies die voor minstens vier-vijfde naar natuurwetenschappers gingen. Oneerlijk, vonden vooral de alfa's.

Het besluit om dit jaar maar drie premies toe te kennen, betekent dus welhaast zeker dat er in een van de categorieen geen winnaar is. Geen beta lijkt erg onwaarschijnlijk. Geen medicus eveneens. En dus zou het zomaar kunnen zijn dat dit jaar de alfa's ontbreken.

Een paar jaar geleden verklapte een NWO-ingewijde al eens tegenover de krant dat het verreweg de meeste moeite kostte om Spinozawaardige geesteswetenschappers te vinden. Dinsdagochtend weten we of ze nu dan toch echt op zijn.

Laten we eerlijk zijn: Darwins boek On the Origin of Species is natuurlijk een onleesbaar boek. Niet zozeer om hoe Darwin het in 1859 opschreef. Zijn taal is het toonbeeld van helderheid en toegankelijkheid. Zijn toon persoonlijk en met aandacht voor zijn lezers.

Maar bij dat alles is Darwin dermate behoedzaam, dat het niet leuk meer is. Niet alleen werkt hij ieder klein stapje in zijn redeneringen tot in het fijnste detail en met talloze voorbeelden uit. Ook verontschuldigt hij zich voortdurend dat het allemaal maar een schets is van de echte theorie, die hij in de komende jaren nog eens lekker gedegen hoopt uit te werken.

Die omzichtigheid was begrijpelijk. Als geen ander wist Darwin wat zijn theorie in de kern betekende: dat de natuur geen ontwerper kende. Dat zou niet alleen de streng gelovige mevrouw Darwin ontrieven, maar kon een golf van aversie losmaken waar hij absoluut geen zin in had.

Hoe het ook zij: On the Origin of Species mag dan het belangrijkste boek van de moderne wetenschap zijn, daarmee was het nog steeds volkomen niet om door te komen.

Tot ik het audioboek ontdekte dat Richard Dawkins er in 2006 al eens van maakte voor audible.com. Ingekort en voorzien van kanttekeningen, voorgedragen in het mooist geaffecteerde engels dat je maar kunt wensen.

Al een week fiets ik met Darwin op mijn iPod door de stad en opeens gaat het vanzelf:  de moeizame Origin krijgt vleugels. En Darwins gedachtengang blijkt inderdaad onontkoombaar.

Luisteren werkt dus. Terecht wonnen daarom maandag de makers van de hoorcollege's op cd en mp3 van Home Academy, de Nederlandse audible.com, de Jos Withagen Mediaprijs voor wetenschapspopularisering, in het kielzog van de Eurekaprijzen.

Hooguit is het een beetje verdrietig dat concurrerend uitgever Luisterwijs van cd's luisterboeken over wetenschap voor vooral kinderen dan niet ook in de prijzen viel. Had namelijk best gekund. De jury kende bij de Eureka Boekenprijs immers ook glashard twee eerste prijzen toe, voor Trudy Dehue (De Depressie Epidemie) en Jan Verplaetse (Het Morele Instinct). Lekker lezen is anders, vooral de moraalfilosofie van Verplaetse. Maar wie weet hoe het audioboek is.